حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

مدل مفهومی "در‌حکم غصب" در ملاحظه‌ی ماده 308 ق.م

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهدی کیان مهر 1
عبدالحسین خسروپناه 2
روح اله ملکی 3
1 دانش آموخته دکتری فقه و حقوق اسلامی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران
2 استادتمام پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی(نویسنده مسئول)
3 دانش آموخته دکتری حقوق عمومی، واحد علوم تحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
چکیده
در اصطلاح فقه و حقوق موضوعه ایران، اشخاصی توانایی استیلاء بر اموال را دارند که در این خصوص اذن در تصرف داشته باشند؛ مانند مالک و وکیل. هرگاه تسلط افراد ابتداً همراه با اذن باشد ولی در ادامه، مالک خواهان رفع استیلاء شود، ولی این تسلط در تصرف مرتفع نگردد، "در‌حکم غصب" محقق شده است. بر‌این اساس، فقها و حقوق‌دانان مواردی را که آغاز استیلاء قانونی و مشروع بوده ولی استمرار آن خلاف حق باشد "در‌حکم غصب" معارفه نموده‌اند. افزون بر‌این، اگر استیلاى بر حق غیر به قهر و ستم انجام‌ نگیرد و شخص مستولى جاهل به عدم‌استحقاق خویش باشد، غصب‌واقعى یا حقیقى به‌وقوع نپیوسته است؛ لذا در این‌گونه موارد مى‌گویند: در‌حکم غصب، شبیه به‌غصب یا غصب‌حکمی. ظاهر شق‌دوم ماده‌ی308 قانون‌مدنی برای درحکم بودن شق نخست آن، خواهان تفاضل مفهوم و تطابق در احکام می‌باشد؛ اما مشاهده می‌گردد که برخی از مصادیق غصب راجع به عناوین‌دولتی دارای وصف‌کیفری و تنبیهی می‌باشند، درصورتی‌که بعضی مصادیق "درحکم غصب" مانند مقبوض به‌عقد فاسد دارای وصف‌مدنی هستند؛ بنابراین، غصب و درحکم غصب علاوه بر تباین درمفهوم، احکاماً نیز مغایرت دارند. نگارنده با روش توصیفی- تحلیلی قصد دارد که ضمن پردازش مفهوم تصرفات در‌حکم غصب، مصادیق آن را تبیین نموده و با اشاره به تعارض احکام و فزون براین، تطبیق درحکم غصب با مفاهیم متشابه، تفارق اندیشه بین فقها و حقوق‌دانان را مشخص و اظهار نماید که تاسیس نهاد "درحکم غصب" در فقه و حقوق ایران موضوعیت ندارد.
کلیدواژه‌ها
تصرفات ترخیص مسبق
رجوع از اذن سابق
در‌حکم غصب
شبه‌‌غصب
غصب
  1. ابن‌بابویه (قمى)، محمد‌بن‌على؛ المقنع؛ قم: مؤسسه امام هادى†، 1415‌ق.
  2. اردبیلی، عبدالکریم؛ توضیح‌المسائل؛ قم: انتشارات نجات، 1388.
  3. اصفهانى، سیدابو‌الحسن؛ وسیلة‌النجاة؛ تهران: چاپخانه مهر، 1393‌.
  4. امامى، سیدحسن؛ حقوق مدنى؛ ج4، تهران: انتشارات اسلامیه، 1388.
  5. بازگیر، یداله؛ سقوط تعهدات و ضمان قهری؛ ج1، تهران: انتشارات گنج، 1390.
  6. بحرانى (آل‌عصفور)، حسین‌بن‌محمد؛ الأنوار‌اللوامع؛ قم: مجمع البحوث العلمیة، 1420ق.
  7. بروجردی، حسین؛ منابع فقه شیعه؛ تهران: انتشارات فرهنگ سبز، 1386.
  8. بهجت، محمدتقی؛ استفتائات؛ قم: دفتر معظم‌له، 1386.
  9. بهرامی احمدی، حمید؛ سوء استفاده از حق؛ تهران: انتشارات اطلاعات، 1391.
  10. تبریزى، جواد‌بن‌على؛ المسائل‌المنتخبة؛ قم: دارالصدیقة الشهیدهƒ، 1427ق.
  11. جبعی عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ الروضة‌البهیة؛ تهران: کتابفروشى داورى، 1410ق.
  12. جبعی عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ حاشیة الإرشاد؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1414ق.
  13. جبعی عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ مسالک‌الأفهام؛ قم: مؤسسة المعارف الإسلامیه، 1413ق.
  14. حائرى، سیدعلى‌بن‌محمد؛ الشرح‌الصغیر؛ قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفىŠ، 1409‌ق.
  15. حجت، جواد؛ قاعده ید مالکیت؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1342.
  16. حرّ عاملی، محمدبن‌حسن؛ تفصیل وسائل‌الشیعة؛ قم: مٶسسه آل‌البیت‰، 1404ق.
  17. حمیرى، نشوان‌بن‌سعید؛ شمس‌العلوم و دواء کلام‌العرب من‌الکلوم؛ ج12، بیروت: دارالفکر المعاصر، 1420ق.
  18. حسینی روحانی (قمى)، سیدصادق؛ فقه‌الصادق†؛ ج1، قم: دارالکتاب، 1412ق.
  19. حلّی، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ قواعدالأحکام؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1410ق.
  20. حلّى، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ تذکرة‌الفقهاء؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1388.
  21. حلّى، نجم‌الدین جعفر‌بن‌حسن؛ شرائع‌الإسلام؛ قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1408ق.
  22. حمیرى، نشوان‌بن‌سعید؛ شمس‌العلوم و دواء کلام‌العرب من‌الکلوم؛ لبنان: دارالفکر المعاصر، 1420ق.
  23. خامنه‌اى، سیدعلى؛ أجوبةالإستفتائات؛ قم: دفتر معظم‌له، 1424ق.
  24. خمینى، سیدروح‌الله؛ استفتائات؛ چ5، قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1422ق.
  25. خمینى، سیدروح‌الله؛ تحریرالوسیلة؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1425ق.
  26. خمینى، سیدروح‌الله؛ توضیح‌المسائل؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1424ق.
  27. ذهنی تهرانی، محمد‌جواد؛ المباحث‌الفقهیة فی شرح الروضة‌البهیة؛ قم: انتشارات وجدانی، 1366.
  28. سبحانی تبریزی، جعفر؛ استفتائات؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1389.
  29. سبحانی تبریزى، جعفر؛ الإنصاف فی معرفة الرحجة من‌الخلاف؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1423ق.
  30. سعدی، ابو‌جیب؛ القاموس‌الفقهی لغة و إصطلاحاً؛ دمشق: دارالفکر، 1408ق.
  31. سنگلجی، محمد؛ دلائل‌السداد در قواعد فقه و اجتهاد؛ تهران: مطبعة مجلس، [بی‌تا].
  32. سیستانى، سیدعلى؛ منهاج‌الصالحین؛ قم: دفتر معظم‌له، 1417ق.
  33. سیفی، علی‌اکبر؛ دلیل تحریر‌الوسیلة؛ قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1385.
  34. صافی گلپایگانی، لطف‌‌الله؛ جامع‌الأحکام؛ قم: دفتر معظم‌له، 1385.
  35. صافی گلپایگانى، لطف‌الله؛ هدایةالعباد؛ قم: دارالقرآن الکریم، 1416ق.
  36. طاهرى، حبیب‌الله؛ حقوق مدنى؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1418ق.
  37. طبسى، نجم‌الدین؛ حقوق زندانى و موارد زندان؛ قم: بوستان کتاب دفتر تبلیغات اسلامی، 1418ق.
  38. طوسى، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن؛ المبسوط؛ قم: المکتبة المرتضویه، 1387.
  39. عاملى، سیدجواد‌بن‌محمد؛ مفتاح‌الکرامة؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1418ق.
  40. عبداللهی، عبدالکریم؛ قواعدی از فقه؛ قم: بوستان کتاب دفتر تبلیغات اسلامی، 1388.
  41. عمید زنجانی، عباسعلی؛ قواعد کلی البیع والمتاجر؛ تهران: انتشارات خرسندی، 1391.
  42. قمی روحانی، محمدصادق؛ استفتائات؛ قم: حدیث دل، 1383.
  43. کابلى، محمداسحاق فیاض؛ رساله توضیح‌المسائل؛ قم: انتشارات مجلسى، 1426ق.
  44. کاتوزیان، ناصر؛ ضمان قهری؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران‌، 1374.
  45. کاشف‌الغطاء، حسن؛ أنوارالفقاهة؛ نجف: مؤسسة کاشف‌الغطاء العامة، 1422ق.
  46. کشاورز، بهمن؛ بررسی تحلیلی قانون جدید روابط مالک و مستأجر مصوب 1376؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1389.
  47. کلینى، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ ج4، قم: دارالحدیث للطباعة والنشر، 1429ق.
  48. گلپایگانی، محمدرضا؛ مجمع‌المسائل؛ قم: دارالقرآن الکریم، 1387.
  49. گیلانى (میرزاى قمى)، ابوالقاسم‌بن‌محمدحسن؛ جامع‌الشتات؛ تهران: مؤسسه کیهان، 1425ق.
  50. لنگرودی، محمدجعفر؛ ترمینولوژی حقوق؛ تهران: انتشارات گنج سخن، 1370.
  51. محدث نورى، میرزاحسین؛ مستدرک‌الوسائل؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1408ق.
  52. محقق داماد، سیدمصطفى؛ قواعد فقه؛ قم: مرکز نشر علوم اسلامى، 1406ق.
  53. محمود عبدالرحمان، عبدالمنعم؛ معجم المصطلحات والألفاظ الفقهیة؛ قم: انتشارات دارالفکر، 1414ق.
  54. مدرسی، محمدرضا؛ البیع؛ ج2، قم: دارالتفسیر، 1393.
  55. مدرسی، محمدرضا؛ مقالات فقهی؛ قم: انتشارات دارالتفسیر، 1393.
  56. مصطفوى، سیدمحمدکاظم؛ فقه‌المعاملات؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1423ق.
  57. مظاهری، حسین؛ توضیح‌المسائل؛ اصفهان: مؤسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء، 1389.
  58. منتظری، حسینعلی؛ مبانی فقهی حکومت اسلامی؛ قم: کیهان، 1367.
  59. موحدی لنکرانى، محمد فاضل؛ تفصیل‌الشریعة؛ قم: مرکز فقهى ائمه اطهار‰، 1429ق.
  60. موحدی لنکرانى، محمد فاضل؛ جامع‌المسائل؛ چ11، قم: انتشارات امیر قلم، 1408ق.
  61. هاشمی شاهرودی، سیدمحمود؛ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت†؛ ج3، قم: مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، 1426ق.
  62. نجفى (صاحب جواهر)، محمدحسن؛ جواهر‌الکلام؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1404ق.
  63. نراقى، مولى محمد مهدى‌بن‌ابى‌ذر؛ أنیس‌التجار؛ قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى، 1425ق.
  64. وجدانى فخر، قدرت‌الله؛ الجواهرالفخریة فی شرح الروضة‌البهیة؛ قم: انتشارات سماء قلم، 1426ق.
  65. یزدی، محمد‌کاظم؛ غایة‌القصوی فی ترجمة العروة‌الوثقی؛ قم: صبح پیروزی، 1381.