حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

مبانی حق بر کمک‌های بشردوستانه در حقوق اسلامی و بین‌الملل: مطالعه موردی بحران غزه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
هیات علمی دانشگاه ادیان و مذاهب
چکیده
مخاصمات مسلحانه و بلایای گسترده انسانی، به‌ویژه زمانی که با محاصره و ممانعت از دسترسی به نیازهای حیاتی همراه می‌شوند، حیات و کرامت انسانی جمعیت‌های غیرنظامی را به‌طور جدی تهدید می‌کنند. در چنین شرایطی، شناسایی «حق بر بهره‌مندی از کمک‌های بشردوستانه» به‌عنوان یک حق بنیادین بشری، نقشی اساسی در تبدیل رنج انسانی به تعهدات الزام‌آور حقوقی ایفا می‌کند. مقاله حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی - تحلیلی و با اتکا به اسناد حقوق بین‌الملل، حقوق بشر، حقوق بین‌الملل بشردوستانه و منابع فقه اسلامی، در پی پاسخ به این پرسش اساسی است که بر چه مبانی فقهی و حقوقی می‌توان کمک‌های بشردوستانه را برای افرادی که در شرایط محاصره و مخاصمات مسلحانه قرار دارند - به‌ویژه ساکنان نوار غزه -به‌عنوان «حق مطالبه‌ای» شناسایی کرد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه «حق بر بهره‌مندی از کمک‌های بشردوستانه» به‌صورت صریح در اسناد بین‌المللی و متون اسلامی تصریح نشده است، اما این حق ریشه‌ای عمیق در دو اصل بنیادین «حق حیات» و «حق کرامت انسانی» دارد. به‌گونه‌ای که بدون تضمین دسترسی به غذا، دارو، آب و سایر نیازهای اساسی، تحقق عملی این دو حق امکان‌پذیر نیست. بررسی آموزه‌های اسلامی، به‌ویژه اصول کرامت ذاتی انسان و قاعده وجوب حفظ نفس محترمه، نیز مؤید آن است که یاری‌رسانی به انسان‌های در معرض خطر، صرف‌نظر از دین، نژاد یا ملیت، واجد ماهیتی الزام‌آور است.مطالعه وضعیت نوار غزه نشان می‌دهد که محاصره و ممانعت از ورود کمک‌های بشردوستانه، نقض آشکار حقوق بنیادین غیرنظامیان بوده و موجب مسئولیت حقوقی دولت اشغالگر و مسئولیت تکمیلی جامعه جهانی می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.       ابراهیم گل، علیرضا؛ «حق غذا: پیش‌شرط تحقق سایر حقوق»؛ مجله حقوقی بین‌المللی؛ ش39، پاییز و زمستان 1378، ص221ـ243.
2.       ارژنگ، اردوان و مهدی دهقان سیمکانی؛ «قاعده وجوب تکریم انسان در فقه و حقوق اسلامی»، مطالعات اسلامی: فقه و اصول؛ ش۱۰۰، بهار 1394، ص33ـ54.
3.       اسفندیاری، چنگیز و سیدباقر میرعباسی؛ «حق دسترسی به غذا در مخاصمات ازمنظر موازین حقوق بین‌الملل»، مجله حقوقی دادگستری؛ ش۷۸، زمستان 1393، ص7ـ35.
4.       التویجری، عبدالعزیز‌بن‌عثمان؛ «مجله دراسات تقریبیة (الکرامة الإنسانیة فی ضوءالمبادئ الإسلامیه)»، مجله رسالةالتقریب؛ ش21، رجب و رمضان 1419ق، ص116ـ133.
5.       حامد العالم، یوسف؛ المقاصدالعامة للشریعةالإسلامیة؛ چ۲، ریاض: دارالعالمیة للکتاب الإسلامیه، 1994م.
6.       حرّ عاملی، محمدبن‌حسن؛ وسائل‏الشیعة؛ ج29، باب 5 (باب تحریم قتل‌الإنسان نفسه)، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1412ق.
7.       حسینی، سیدابراهیم؛ «شاخصه‌های کرامت انسانی در نظام اسلامی»، فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی؛ ش10، بهار ۱۳۹۷، ص61ـ91.
8.       حلّى (محقق حلّی)، نجم‌الدین جعفر‌بن‌حسن‌؛ شرائع‌الإسلام فی مسائل الحلال والحرام‌؛ ج۲، چ۲، قم: مؤسسه اسماعیلیان‌، 1408ق.
9.       خمینی، سیدروح‌اللّه؛ تحریرالوسیلة؛ ج۲۳، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ.
10.  سابق، سید؛ فقه‌السنة؛ بیروت: دارالکتاب العربی، 1971م.
11.  طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیرالقرآن؛ ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی؛ چ۵، ج۱۳، قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۷۴.
12.  طوسی، محمدبن‌حسن؛ المبسوط؛ ج۸، تهران: المکتبةالمرتضویه، ۱۳۸۷ق.
13.  عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ مسالک‌الأفهام إلی تنقیح الشرائع‌الإسلام؛ قم: مؤسسة المعارف‌الإسلامیه، 1423ق.
14.  غزالی، محمد؛ حقوق‌الإنســان بین تعالیم‌الإســلام و إعلان الأمم‌المتحدة؛ چ۵، قاهره: نهضة مصر للطباعة والنشر والتوزیع، 2003م.
15.  غفاری فارسانی، بهنام؛ «تکلیف به نجات افراد در معرض خطر و ضمانت اجراهای آن در آرای فقهای امامیه»، فصلنامه قضاوت؛ ش۸۴، زمستان ۱۳۹۴، ص25ـ47.
16.  قاری سیدفاطمی، سیدمحمد؛ حقوق بشر در جهان معاصر، جستارهایی تحلیلی از حق‌ها و آزادی‌ها؛ ج2، تهران: میزان، ۱۳۹۳.
17.  قربان‌نیا، ناصر؛ «تعهد دولت‌ها به ارائه و پذیرش کمک‌های بشردوستانه»، فصلنامه حقوق تطبیقی؛ ش102، پاییز و زمستان ۱۳۹۳، ص21ـ44.
18.  مازندرانی، محمدصالح؛ شرح الکافی؛ ج9، [بی‌جا]: المکتبة الإسلامیه، 1342.
19.  مستقیمی، بهرام؛ شناخت مفهوم کمک بشردوستانه در نسرین مصفا و دیگران، چالش‌های کمک‌های بشردوستانه در خاورمیانه؛ تهران: وزارت خارجه، ۱۳۸۶.
20.  نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرحِ شرائعِ‌الاسلام؛ ب‍یروت‌: دار إحیاء التراث‌العربی، ۱۳۶۰.
21.  هنکرتز، ژان ماری و لوئیس دوسوالدبک؛ حقوق بین‌الملل بشردوستانه عرفی؛ ترجمه دفتر امور بین‌الملل قوه قضاییه جمهوری اسلامی ایران و کمیته بین‌المللی صلیب سرخ؛ تهران: مجمع علمی فرهنگی مجد، ۱۳۸۷.
22.  یزدانی، عاطفه؛ حقوق بین‌الملل بشردوستانه و چالش‌های امدادرسانی در مخاصمات مسلحانه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)؛ تهران: دانشگاه آزاد واحد مرکز، 1393.
23.    Breau SC, Carr IM. Humanitrian Aid and Corruption working papers series of SSRN. Working Paper. 2013. p.2. Available at: http: //www.papers ssrn.com/so13/papers.cfm.bstract–id=1481662.
24.    Federal Department of Foreign Affaires (FDFA). Humanitarian Access in Situations of Armed Conflict. Handbook on the Normative Framework. Swise: Handbook; 2011.
25.    Global Humanitarian Assistance Report. 2013. p.107. Available at: http: //www.globalhumanitarianass istance.org.
26.    Heintz, H.J& Andrej Zwitter (2011). International law and humanitarian Assistance, ACrosscut Through Legal Issues Pertaining to Humanitarianism. London: Springer.
27.    Humanitarian Assistance Strategic Guidance. Building capability to look after people affected by emergencies.UK: Department for culture for Media and Sport; (DCMS) 2014. p.13. Available at: http: //www.gov.uk.government/uploads/attachmentdata/file/61220/final-humantarian-assistance-guidan ce.pdf.
28.    International Committee of the Red Cross (ICRC) ,Gaza closure: not another year!, Official legal position and statements, 2010.
29.    Macalister Smith, P. (1985). International Humanitarian Assistance: disaster relief action in international law and organization. Dordrecht: springer.
30.    International Committee of the Red Cross (ICRC). (2020). Commentary on the Fourth Geneva Convention: Article 55 – Food and medical supplies for the population. Cambridge University Press. https: //ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/gciv-1949/article-55/commentary/2020
31.    Nagvi Yasmin. Humanitrian Assistance in Armed Conflict. Conference of the Luxemburg Group 24-25 may 2012 Graduate Institute of International Studies. Geneva IRRC. 2012; 86 (856): 879-916.
32.    OFFICE united nation human right (ounhr/fao) ,2010» the right to adequate food «fact sheet. P7,no34.
33.    S/RES/713 (1991)
34.    S/RES/721 (1991)
35.    S/RES/859 (1993)
36.    S/RES/900 (1994)
37.    UNICEF & World Food Programme. (2025). Risk of famine for children across Gaza.
38.    UNICEF. (2025). Over 5,000 children diagnosed with malnutrition in Gaza Strip in May. New York: UNICEF
39.    UN Security Council. (2023). Resolution 2720 (2023) , adopted by the Security Council at its 9520th meeting, on 22 December 2023 (S/RES/2720 (2023)). https: //undocs.org/S/RES/2720 (2023)
40.    United Nations. (1989). Convention on the Rights of the Child. New York: United Nations General Assembly
41.    World Food Programme. (2024). Gaza food security update. Rome: WFP.
42.    World Health Organization. (2023). Health cluster bulletin: Gaza Strip. Geneva: WHO.
43.    Committee on Economic, Social and Cultural Rights. (1999). General Comment No. 12: The right to adequate food (Art. 11 of the Covenant). United Nations.
44.    Human Rights Committee. (2018). General Comment No. 36: Article 6 – Right to life. United Nations, CCPR/C/GC/36.
45.    United Nations General Assembly. (1991, December 19). Strengthening of the coordination of humanitarian emergency assistance of the United Nations (A/RES/46/182). United Nations. https: //undocs.org/A/RES/46/182
46.    A/HRC/55/50, 8 January 2024.
47.    International Court of Justice. (2024, January 26). Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel) , Order on the request for the indication of provisional measures. https: //www.icj-cij.org/case/192
48.    A/HRC/55/73, 25 March 2024.
49.    International Court of Justice. (2024, March 28). Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel) , Order on additional provisional measures. https: //www.icj-cij.org/case/192

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 31 مرداد 1405