حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

فقه النظریه و انسجام در کیفرگذاری(با تاکید بر آراء شهید صدر)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه تهران
2 گروه حقوق جزا و جرمشناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/ilaw.2026.2022622.3397
چکیده
بی‌تردید کارآمدی نظام مجازات‌های اسلامی ارتباط تنگاتنگی با ابتناء آن بر یک نظریه موجه، منسجم و هدفمند دارد. علیرغم اهمیت چشم‌گیر نظریه‌پردازی در شؤون مختلف اجتماعی، تنها معدودی از فقها روش خود را در ترسیم نظریات اجتماعی مورد بحث قرار داده و مبتنی بر آن به کشف نظام‌های اجتماعی پرداخته‌اند. آیت‌الله سیدمحمدباقر صدر با تفکیک فقه‌الاحکام از فقه-النظریات، بسترهای جدیدی را برای نظریه‌پردازی فقهی در شئون احکام اجتماعی و از جمله نظام مجازات‌ها فراهم نمود. این پژوهش که با روش توصیفی تحلیلی به عمل آمده در صدد آن است که ظرفیت‌های دیدگاه «فقه‌النظریه» را در رابطه با تأمین انسجام در کیفرگذاری مورد واکاوی قرار دهد. بر پایه یافته‌های این پژوهش، فقه‌النظریه با امکان‌پذیر ساختن نظریه‌پردازی روشمند فقهی، زمینه‌سازی برای هم‌افزایی آراء فقهای مختلف و نظام‌مند نمودن ابتکارات مقام ولایت فقیه در حوزه «منطقه-الفراغ»، می‌تواند موجب ارتقای هماهنگی انواع مجازات‌ها گردد. ماحصل این کارکرد فقه‌النظریه را می‌توان در انسجام قواعد ناظر به کیفرهای ثابت شرعی، انسجام میان اصول و اهداف کیفرهای ثابت و تعزیرات، و نهایتاً هماهنگی میان کیفرهای تعزیری در چهارچوب یک نظریه کیفری جامع ملاحظه نمود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.       اردبیلی، احمد‌بن‌محمد؛ مجمع‌الفائدة والبرهان فی شرح إرشادالأذهان؛ ج14، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1403ق.
2.       اصفهانی (فاضل هندی)، محمد‌بن‌حسن؛ کشف‌اللثام والإبهام عن قواعدالأحکام؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1416ق.
3.       امینی پزوه، حسین و محسن اسماعیلی؛ «منطقةالفراغ به‌مثابه نظریه قانونگذاری»، نشریه دانش حقوق عمومی؛ ش5، پاییز 1392، ص1ـ20.
4.       برهانی، محسن و الهه لطفعلی‌زاده؛ «تکثرگرایی حقوقی فقهی، ثابتات شریعت و نظام تقنینی ایران»، مجله حقوق اسلامی؛ ش76، بهار 1402، ص187ـ210.
5.       پیوندی، غلامرضا؛ کیفرگذاری؛ مبانی اصول معیارها و چالش‌ها؛ قم: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1400.
6.       تسخیری، محمدعلی؛ «شهیدصدر به‌دنبال طرح مباحث اقتصادی با ریشه اسلامی بود، نه حجیت شرعی»، مجله علوم انسانی اسلامی صدرا؛ ش17، بهار 1395، ص134ـ139.
7.       تسخیری، محمدعلی؛ «شیوه شهیدصدر در شناخت مکتب اقتصادی اسلام و پاسخ به منتقدان»، مجله اقتصاد اسلامی؛ ش10، تابستان 1382، ص9ـ22.
8.       توسلی، محمدصادق و حسینعلی سعدی؛ «تبیین مؤلفه‌های حجیت خط مشی‌های عمومی از دیدگاه شهیدصدر»، نشریه حکومت اسلامی؛ ش75، بهار 1394، ص67ـ94.
9.       جبعی عاملی، زین‌الدین‌بن‌علی؛ الروضةالبهیة فی شرح اللمعةالدمشقیة؛ حاشیه مرحوم کلانتر؛ ج10، قم: انتشارات داوری، 1410ق.
10.  جبعی عاملی، زین‌الدین‌بن‌علی؛ مسالک‌الأفهام إلی تنقیح شرائع‌الإسلام؛ ج14، قم: مؤسسة المعارف‌الإسلامیه، 1413ق.
11.  جوان جعفری بجنوردی، عبدالرضا و سیدمحمدجواد ساداتی؛ «عظمت نمادین حدود و موانع اجرایی آن؛ تأملی فلسفی و جامعه‌شناختی»، فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی؛ ش63، پاییز 1392، ص67ـ92.
12.  حب‌اللّه، حیدر؛ «معالم‌الإبداع الأصولی عندالشهید الصدر»، نشریه فقه أهل‌البیت‰ (عربی)؛ ش20، 1421ق، ص229ـ276.
13.  حسینی عاملی، سیدجواد؛ مفتاح‌الکرامة فی شرح قواعدالعلامة؛ ج10، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1419ق.
14.  حکیم، سیدمحمدباقر؛ «النظریة السیاسیة عندالشهید الصدر»، الموسم؛ ش26 و 27، 1416ق، ص381ـ394.
15.  حلّی، جعفر‌بن‌حسن؛ شرائع‌الإسلام فی معرفةالحلال والحرام؛ ج4، چ2، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1408ق.
16.  حلّی، حسن‌بن‌یوسف؛ تحریرالأحکام؛ ج5، قم: مؤسسه امام صادق†، 1420ق.
17.  خویی، سیدابوالقاسم؛ مبانی تکملةالمنهاج؛ قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام‌الخوئی، 1422ق.
18.  سبحانی، جعفر؛ الأمر بین‌الأمرین؛ قم: مؤسسة الصادق†، 1418ق.
19.  سبزواری، سیدعبدالأعلی؛ مهذب‌الأحکام فی معرفةالحلال والحرام؛ ج29، چ4، قم: مؤسسه المنار، 1413ق.
20.  صافی گلپایگانی، لطف‌اللّه؛ التعزیر أحکامه و حدوده؛ قم: انتشارات آیت‌اللّه‌العظمی صافی گلپایگانی، 1420ق.
21.  صدر، سیدمحمدباقر؛ البنک اللاربوی فی‌الإسلام؛ قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصصیة للشهیدالصدر، 1434ق.
22.  صدر، سیدمحمدباقر؛ السنن‌التاریخیة فی‌القرآن؛ دمشق: دارالتعارف فی‌المطبوعات، 1419ق.
23.  صدر، سیدمحمدباقر؛ الف؛ إقتصادنا؛ قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصصیة للشهیدالصدر، 1433ق.
24.  صدر، سیدمحمدباقر؛ ب؛ الإسلام یقودالحیاة؛ قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصصیة للشهیدالصدر، 1433ق.
25.  صدر، سیدمحمدباقر؛ ج؛ لمحة تمهیدیة فقهیة عن مشروع دستور الجمهوریة الإسلامیه فی ایران؛ قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصصیة للشهیدالصدر، 1433ق.
26.  صدر، سیدمحمدباقر؛ بحوث فی علم‌الأصول؛ تقریرات حسن عبدالساتر؛ ج10، بیروت: الدارالإسلامیه، 1417ق.
27.  صدر، سیدمحمدباقر؛ دروس فی علم‌الأصول، الحلقةالأولی؛ چ2، قم: مجمع‌الفکر الإسلامی، 1421ق.
28.  صدرالمتألهین، صدرالدین محمدبن‌ابراهیم؛ رسالة فی خلق‌الأعمال: جبر و تفویض ازنظر ملاصدرا؛ ترجمه منصور میراحمدی؛ تهران: چاپخانه حیدری، 1352.
29.  طوسی، محمدبن‌حسن؛ الخلاف؛ ج5، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1407ق.
30.  طوسی، محمدبن‌حسن؛ المبسوط فی فقه‌الإمامیة؛ ج8، چ3، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثارالجعفریه، 1387ق.
31.  طوسی، محمد‌بن‌حسن؛ تهذیب‌الأحکام؛ چ4، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1417ق.
32.  عاملی، محمد‌بن‌مکی؛ غایةالمراد فیشرح نکتالإرشاد؛ ج4، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1414ق.
33.  عدنانی، سیده عطیه؛ تعیین جرایم تعزیری ازمنظر فقه‌النظریه و تأثیر آن بر حقوق کیفری (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)؛ تهران: دانشگاه تهران، 1394.
34.  علی‌اکبری بابوکانی، احسان و احسان آهنگری؛ «بازپژوهی امکان و حجیت نظام‌سازی در فقه با تأکید بر نگره شهیدصدر»، نشریه فقه و اصول؛ ش82، زمستان 1395، ص87ـ106.
35.  الغفوری، خالد؛ «فقه‌النظریة لدی الشهیدالصدر»، فقه أهل‌البیت‰ (عربی)؛ ش20، 1421ق، ص123ـ204.
36.  فیض کاشانی، محمدمحسن؛ الوافی؛ ج16، اصفهان: کتابخانه امام امیرالمؤمنین†، 1406ق.
37.  کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ ج7، چ4، تهران: دارالکتب‌الإسلامیه، 1407ق.
38.  مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار؛ ج5، تهران: دارالکتب‌الإسلامیه، [بی‌تا].
39.  محسنی، مرتضی؛ دوره حقوق جزای عمومی؛ تهران: کتابخانه گنج دانش، 1376.
40.  مصباح یزدی، محمدتقی؛ آموزش فلسفه؛ چ3، ج2، قم: سازمان تبلیغات اسلامی، 1368.
41.  نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ ج41، چ7، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1404ق.
42.    Dworkin, Ronald, Taking rights seriously, 2nd Ed., Cambridge: Harvard University Press,1977.
43.    ------------; Law's Empire, 2nd Ed., Cambridge: Harvard University Press, 1986.
44.    Greenawalt, Kent, Law and Objectivity, 1st Ed., New York: Oxford University Press, 1992.
45.    Hart, H. L. A,The Concept of Law, 1st Ed., New York: Oxford University Press, 1994.
46.    Kelsen, Hans, General Theory of Law and State, A. Wedberg transl., Cambridge: Harvard University Press, 1945.
47.    ------------; The Pure Theory of Law, M. Knight transl., 2nd Ed., Oakland: University of California Press, 1967.
48.    Mathew Kramer, Objectivity and the Rule of Law, New York: Cambridge University Press, 2007.
 
 

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 30 فروردین 1405