حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

بررسی انتقادی جرم همکاری با رسانه‌های بیگانه با تأکید بر پدیده شهروند - خبرنگاری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
10.22034/ilaw.2026.2073353.3699
چکیده
همکاری با رسانه‌ها دربردارنده طیف گسترده ای از رفتارها است که جرم بودن یا نبودن آن -به ویژه زمانی که در قالب شهروندخبرنگاری انجام شود- بستگی به رویکرد رسانه همکار دارد. در رویه قضایی، برخی دادگاه‌ها شهروند - خبرنگاری برای رسانه های بیگانه را تحت عناوین کلی مانند تبلیغ علیه نظام یا همکاری با دول متخاصم و به استناد متون فروتقنینی مانند مصوبه شورای‌عالی امنیت ملی مورد محاکمه قرار داده اند. هدف این نوشتار، تبیینِ درست وضعیت حقوقیِ رفتارهای موسوم به «همکاری با رسانه های معاند» به ویژه گونه خاص «شهروند-خبرنگاری» است.
این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده و با استفاده از ابزارهای کتابخانه ای، تطبیق همکاری با رسانه های بیگانه با عناوین جزایی رایج امکان سنجی شده و سیاست تقنینی و رویه قضایی مورد نقد قرار گرفته است.
یافته‌های پژوهش نشان می دهد همکاری با رسانه های بیگانه در قالب شهروند – خبرنگاری، قابل‌انطباق با عناوین جزایی رایج نیست و رویه قضایی در تضاد با اسناد بالادستی و بایسته‌های تقنینی مانند اصل قانونی‌بودن جرم و مجازات است.
هر چند در تاریخ 6مهر 1404 قانون تشدید مجازات جاسوسی و همکاری با رژیم صهیونیستی در مجلس تصویب و در ماده 4 آن «ارسال فیلم و تصاویر به شبکه های معاند یا بیگانه» جرم انگاری شده، لکن اولاً رسانه های بیگانه لزوماً مرتبط با رژیم صهیونیستی یا دولت های متخاصم نیستند؛ و ثانیاً همین قانون نیز دارای اشکالات فراوانی است که اجرای آن با اصول دادرسی عادلانه و حقوق متهمین در تعارض است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.       آقایی‌نیا، حسین و هادی رستمی؛ حقوق کیفری اختصاصی 2 (جرایم علیه مصالح عمومی کشور)؛ چ3، تهران: بنیاد حقوقی میزان، 1403.
2.       احدی، مرتضی؛ «دستگیری ۴ نفر به‌اتهام ارتباط با رسانه‌های معاند در آستارا»، خبرگزاری مهر؛ 1404؛ مندرج در: https://www.mehrnews.com/news/6513423.
3.       اسلامی، ابراهیم؛ «رمزگشایی از پشت پرده رسانه‌های بیگانه»، خبرگزاری میزان؛ 1397؛ مندرج در: https://www.mizanonline.ir/fa/news/405899.
4.       اسماعیلی، محسن؛ گفتارهایی در حقوق رسانه؛ ج2، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1396.
5.       اسماعیلی، محمدمهدی؛ «همکاری با رسانه‌های تروریستی جرم و خط قرمز فعالیت رسانه‌ای ماست»، روزنامه ایران؛ 19 آبان 1401؛ مندرج در: https://www.magiran.com/article/4355404.
6.       الهی‌منش، محمدرضا و محسن مرادی اوجقاز؛ حقوق کیفری اختصاصی 2 (جرایم علیه امنیت و آسایش عمومی)؛ تهران: انتشارات مجد، 1402.
7.       باقری‌فرد، محمدحسین، عبداللّه توکلی و سیدمهدی الوانی؛ «سازوکارهای تأثیرگذاری دین در فرآیند سیاست‌گذاری فرهنگی (با تأکید بر مرحله تدوین)»، فصلنامه دین و ارتباطات؛ ش50، اسفند 1395، ص5ـ37.
8.       براتی، یزدان‌بخش، حمید روستایی صدرآبادی و جعفر کوشا؛ «بررسی جرم‌انگاری در حوزه فرهنگ و محدودیت‌های نظری این نوع از جرم‌انگاری»، فصلنامه تحقیقات حقوقی؛ ش98، مرداد 1401، ص119ـ144.
9.       بشیر، حسن و محمدصادق افراسیابی؛ «کارکرد رسانه‌های اجتماعی در ایران»، فصلنامه علمی رسانه؛ ش3ـ4، اسفند 1389، ص5ـ31.
10.  پاشازاده، حسین؛ «فعالیت تبلیغی علیه نظام جرم محسوب می‌شود»، خبرگزاری میزان؛ 1395؛ مندرج در: https://www.mizanonline.ir/fa/news/405899.
11.  پوربافرانی، حسن؛ حقوق جزای اختصاصی (جرایم علیه امنیت و آسایش عمومی)؛ چ5، تهران: انتشارات جنگل، 1402.
12.  تیلور، روبرت؛ مصاحبه با رسانه‌ها، آنچه مدیران باید بدانند؛ ترجمه احتشام رشیدی؛ تهران: انتشارات ثانیه، 1397.
13.  حاج‌محمود عطار، پیمان؛ «جرم‌دانستن ارتباط با رسانه‌های خارجی، نیازمند قانون است»، خبرآنلاین؛ 1388؛ مندرج در: https://www.khabaronline.ir/news/36416.
14.  حسینی، سیدمحمد و محمد جلالی؛ «نقض‌ناپذیری حق آزادی بیان به بهانه صیانت از اخلاق از نگاه رانالد مایلز دِوُرکین؛ با توجه به رویّه دیوان اروپایی حقوق بشر»، تأملات اخلاقی؛ ش11، پاییز 1401، ص48ـ68.
15.  حکاک‌زاده، محمدرضا و سمیه رحیم‌نیا؛ «تحلیل الزام‌آور‌بودن یا نبودن تبعیت از رأی هیئت منصفه در رسیدگی به جرایم مطبوعاتی»، مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه؛ ش3، پاییز 1402، ص330ـ340.
16.  دائمی لنگرودی، علی و احمد عابدینی؛ شناخت شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی زبان (فرصت‌ها و تهدیدها)؛ تهران: انتشارات نویسندگان آزاد، 1398.
17.  زرودی، علی و حسن بشیر؛ «حدود مداخله حکومت دینی در فرهنگ»، فصلنامه راهبرد اجتماعی ـ فرهنگی؛ ش40، پاییز 1400، ص525ـ566.
18.  صالحی، علی؛ «پرونده‌های قضایی مرتبط با جنگ ۱۲ روزه در مرحله تحقیقات قرار دارد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)؛ 1404، مندرج در: https://www.irna.ir/news/ 85883805.
19.  صفری، مجید، سیدمحمدصادق موسوی و سیدابوالقاسم نقیبی؛ «مسئولیت فقهی حقوقی بازاریابان مطالب گمراه‌کننده در فضای مجازی»، فصلنامه مطالعات حقوقی فضای مجازی؛ ش1، بهار 1401، ص75ـ96.
20.  عتقی، عبدالغنی، سیدحسین حسینی، عبدالرضا جوان جعفری بجنوردی و محمود طه جلال؛ «توجیه جرم‌انگاری انتشاراطلاعات گمراه‌کننده در فضای‌مجازی درپرتو معیارهای جرم‌انگاری»، پژوهشنامه حقوق کیفری؛ ش29، تیر 1403، ص147ـ162.
21.  عظیمی، میثم؛ «اظهارنظر کارشناسی درباره "طرح تشدید مجازات جاسوسی و همکاری با رژیم صهیونیستی و کشورهای متخاصم علیه امنیت و منافع ملی" (اعاده‌شده از شورای نگهبان) 3»، ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی؛ ش7، 1404، ص1ـ3.
22.  علیرضا؛ «راز دیدارهای وزیر اطلاعات اسرائیل با اپوزیسیون»، خبرگزاری فارس؛ 1404، مندرج در: https://farsnews.ir/Hashemzadegan/1751628765033723983.
23.  فخر، حسین و مینا دیبامهر؛ «نقدی بر جرم‌انگاری "فعالیت تبلیغی" در پرتو اصل آزادی بیان»، فصلنامه حقوق اسلامی؛ ش57، تابستان 1397، ص125ـ155.
24.  فرج‌اللهی، رضا؛ «رمزگشایی از پشت پرده رسانه‌های بیگانه»، خبرگزاری میزان؛ 1397، مندرج در: https://www.mizanonline.ir/fa/news/405899.
25.  کرامت، قاسم؛ «تحلیل و نقد مقررات قانونی مرتبط با جرم افشای عمدی اطلاعات طبقه‌بندی شده»، فصلنامه پژوهش‌های حفاظتی ـ امنیتی؛ ش13، دی 1394، ص1ـ19.
26.  محسنی اژه‌ای، غلامحسین؛ «مصاحبه‌کنندگان با شبکه‌های ماهواره‌ای تحت تعقیب قضایی»، پایگاه خبری صداوسیما؛ 1394، مندرج در: https://www.iribnews.ir/ fa/news/139680.
27.  معینی‌فر، محدثه و فاطمه‌سادات میرآفتاب شهره؛ «تحلیل جرم فعالیت تبلیغی علیه امنیت نظام جمهوری اسلامی ایران در فضای سایبر»، فصلنامه امنیت‌پژوهی؛ ش66، تابستان 1398، ص79ـ98.
28.  میرمحمدصادقی، حسین؛ حقوق کیفری اختصاصی 2 (جرایم علیه مصالح عمومی کشور)؛ چ47، تهران: نشر میزان، 1404.
29.  نجمی، محمدحسین؛ «طرحی که ابهام را برطرف نمی‌کند»، روزنامه پیشخوان؛ 1402، مندرج در: https://www.pishkhan.com/news/296662.
30.  نعناکار، محمدجعفر؛ «رمزگشایی از پشت پرده رسانه‌های بیگانه»، خبرگزاری میزان؛ 1397، مندرج در: https://www.mizanonline.ir/fa/news/405899.
31.  هاشمی شاهرودی، سیدمحمود؛ «همکاری با رسانه‌های معاند معاونت در جرم است»، پایگاه خبری دیدبان؛ 1395، مندرج در: https://www.didehbaan.com/ Detail/ArticleId/155.
32.    Albarado, Sonny; Citizen journalism; In Encyclopædia Britannica; Cambridge University Press, Retrieved from https:// www.britannica.com /topic/citizen-journalism, 2018.
33.    Allan, Stuart & Thorsen, Einar; Citizen journalism: Global Perspectives (Global Crises and the Media; Peter Lang Inc., New Yurk, International Academic, 2009.
34.    Atton, Chris; What is "alternative journalism"? Journalism: Theory, Practice and Criticism, researchgate, August 2003, 4(3): 267-272.
35.    Bowman, S. & Willis, C; How audiences are shaping the future of news and information; The Media Center at the American Press Institute. Retrieved from Wayback Machine, 2003.
36.    Chisholm, Hugh; Belligerency; In Encyclopædia Britannica; Vol.3, Cambridge University Press, 1989.
37.    Criminal Code of the Republic of China. (Amended 2024, July 31). Retrieved from https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx? pcode=C0000001.
38.    De Yeso, Jennifer; The effect of interactive and traditional media on relationship building [Slides]; Retrieved November 23, 2014, 68-91.
39.    McQuail, Denis;  Mass communication theory: An introduction; Sage, 1987.
40.    Miller, Serena; Citizen journalism. In Oxford research encyclopedia of communication; Oxford University Press, 2019, https://doi.org/10.1093/ acrefore/9780190228613.013.786.
41.    National Security Law of the People's Republic of China. (Issued 2015, July 1); Retrieved from https://npcobserver.com/legislation/national-security-law.
42.    Popović, Danica; Responsibility in citizen journalism, challenges and perspectives; Media Studies and Applied Ethics, 2; https://doi.org/ 10.46630/msae, 2024.
43.    Robinson, Stuart; The disadvantages and advantages of interactive media; Demand Media; Retrieved November 23, 2014.
44.    Roth, Andrew; Russia extends 'foreign agents' law to critics of military and security; The Guardian, Retrieved from https://www.theguardian.com/ world/2022.
45.    Rudin, Richard & Ibbotson, Trevor; An introduction to journalism: Essential techniques and background knowledge, Routledge, 2002.
46.    Schonsheck, J.; On criminalization: An essay in the philosophy of the Criminal Law; Kluwer Academic Publishers, 1994.
47.    State Secrecy Law [Japan]. Retrieved from https://www.cas.go.jp/ jp/tokuteihimitsu/gaiyou_en.pdf.
48.    The Penal Code of Japan. Retrieved from https://www. japaneselawtranslation.go.jp/en/laws/view/2543
49.    Wiemann, Anna; Smartphones versus NHK? Mobilization strategies of the Japanese anti-nuclear movement under Abe's restrictive media policy. Contemporary Japan 2020, 32(1), 129-150.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 13 بهمن 1404