حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

تحلیل مسئولیت کیفری رفتارهای مجرمانه برآمده از عملیات جنگ شناختی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.
10.22034/ilaw.2026.2069917.3681
چکیده
جنگ شناختی به ‌عنوان نسل نوینی از نبرد، با بهره‌گیری از ابزارهای روانی، رسانه‌‌ای و فناورانه، ذهن و ادراک مخاطب را هدف قرار می‌‌دهد. این پدیده با اثرگذاری بر تصمیم ‌گیری و رفتار افراد، می‌‌تواند زمینه ‌ساز ارتکاب رفتارهای مجرمانه گردد. آنگونه که در سال‌های اخیر مشاهده می‌شود که دشمن، با بهره‌گیری از تاکتیک‌های جنگ شناختی در فضای مجازی و رسانه‌های جمعی از طریق تحریف اطلاعات و برانگیختن هیجانات به شکل گیری اغتشاشات و تحریک اعتراضات در جامعه دامن زده است. لذا یکی از مسائلی که بررسی آن از ضرورت ویژه ای برخوردار است، مسئولیت کیفری رفتارهای مجرمانه منتج از عملیات جنگ شناختی است. با توجه به خلأ پژوهشی در این مسئله، پژوهش حاضر به شیوه توصیفی- تحلیلی تلاشی است در راستای تبیین آن. یافته های پژوهش حاکی از آن است که دستکاری ذهنی ناشی از عملیات شناختی غالباً از طریق مخدوش نمودن آگاهی و آزادی اراده فرد حین ارتکاب جرم، نقص عنصر روانی جرم را به همراه می آورد. در نتیجه به تبع این امر، لازم است مسئولیت کیفری در جرایمی که ناشی از عملیات جنگ شناختی است کاهش یابد. همچنین در خصوص این قسم از مجرمین با توجه به شرایط خاص آنان، اولویت با مداخلات ترمیمی می باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1-     بیگی، جمال، فاطمه احدی، سید رضا احسان پور و مهدی عمانی؛ «جلوه های نقض سلامت اجتماعی با جنگ شناختی و جرم انگاری آن در ایران»؛ نشریه روانشناسی سلامت و رفتار اجتماعی، شماره 11، 1402.
2-     میر سعیدی، منصور؛ مسئولیت کیفری، قلمرو و ارکان آن؛ ج1، تهران: نشر میزان، 1383.
3-     جعفری لنگرودی، محمد جعفر؛ ترمینولوژی حقوق؛ چ 8، تهران: انتشارات گنج دانش، 1376.
4-     جواد علی؛ المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام؛ ج10، بی جا: دار الساقی، 1422.
5-     جلیلوند، محمد رضا و مهدی نبی لو؛ «مختصات نقشه راه کاربست جنگ شناختی در رسانه های نوین»؛ نشریه بررسی های مدیریت رسانه، 3(1)، 1403.
6-     زحیلی، وهبة بن مصطفی؛ التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج؛ ج25، بیروت: دار الفکر المعاصر، 1418.
7-     رهبر، عباسعلی؛ «منظومه معنایی جنگ شناختی و راهبردهای مقابله با آن»؛ نشریه شناخت پژوهی مطالعات سیاسی، 1(2)، 1403.
8-     طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی التفسیر القرآن؛ ج1 و 5، تهران: انتشارات ناصر خسرو، 1372.
9-      زهروی، رضا و مهدیه غنی زاده؛ (1403)، «مسئولیت کیفری بیماران مبتلا به اختلال IED (اختلال انفجاری متناوب)»؛ فصلنامه دیدگاههای حقوق قضایی، 29(105)، 1403.
10- مظفر، محمد رضا؛ اصول فقه؛ ج1، قم: دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، 1381.
11- صرامی، سیف الله؛ «بررسی اعتبار قاعده عدالت در موارد منصوص و غیر منصوص»؛ کاوشی نو در فقه، 23(1)، 1395.
12- مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه؛ ج4، تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1374.
13- صانعی، پرویز؛ حقوق جزای عمومی؛ تهران: انتشارت گنج دانش، 1374.
14- موسوی اردبیلی، سید عبد الکریم؛ فقه الحدود و التعزیرات؛ ج1، قم: موسسة النشر لجامعة المفید، 1427.
15- عبدالله زاده، رامین؛ اصل فردی کردن مجازات؛ تهران: نشر قانون یار، 1399.
16-   قنبری، حمید و محمد رضا مهدیار؛ همایش جنگ شناختی و تمدن نوین اسلامی، دانشگاه محلاتی و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1404.
17-   Basol, M., Roozenbeek, J., van der Linden, S; “Good News about Bad News: Gamified Inoculation Boosts Confidence and Cognitive Immunity Against Fake News”; J Cogn. 3(1), 2020.
18-   Cinelli, M.، De Francisci Morales, A.، Galeazzi, A., Quattrociocchi, W.، & Starnini, M; “The echo chamber effect on social media”; Proceedings of the National Academy of Sciences, 118(9), e2023301118, 2021. https://doi.org/10.1073/pnas.2023301118
19-   Claverie, B., & du Cluzel, F; “The cognitive warfare concept”; Allied Command Transformation Innovation Hub, 2023. Retrieved from https://innovationhub-act.org/wp-content/uploads/2023/12/CW-article-Claverie-du-Cluzel-final_0.pdf
20-   Deppe, C., & Schaal, G. S; “Cognitive warfare: A conceptual analysis of the NATO ACT cognitive warfare exploratory concept”; Frontiers in Big Data, 7, 1452129, 2024.
21-   Fazio, L. K, Brashier, N. M, Payne, B. K, Marsh, E. J; “Knowledge does not protect against illusory truth”; J Exp Psychol Gen,144(5), 2015.
22-   Fazio, L. K., Rand, D. G., & Pennycook, G;Repetition increases perceived truth equally for plausible and implausible statements”; Psychonomic Bulletin & Review, 26(6), 2019.
23-   Hassan, A., & Barber, S. J; “The effects of repetition frequency on the illusory truth effect”; Cognitive Research: Principles and Implications, 6(1), 38, 2021.
24-   Kalis, A., Meynen, G. (2014). “Mental disorder and legal responsibility: The relevance of stages of decision making”; Int J Law Psychiatry, 37(6).
25-   Miller, S; “Cognitive warfare: an ethical analysis”; Ethics and Information Technology25(3), 2023.
26-   Nagin, D. S; “Deterrence in the Twenty-First Century”; Crime and Justice, 42(1), 2013.
27-    “Cognitive warfare: Strengthening and defending the mind”; NATO Allied Command Transformation, 2023. https://www.act.nato.int/activities/cognitive-warfare/
28-   Pennycook, G., & Rand, D. G; “Fighting misinformation on social media using crowdsourced judgments of news source quality”; Communication Research, 4 (2), 2020.
29-   Smith, A., Roberts, A., Krzemieniewska-Nandwani, K., Eggins, L., Cook, W., Fox, C., Maruna, S., Wallace, S., Szifris, K; “Revisiting the effectiveness of cognitive-behavioural therapy for reducing reoffending in the criminal justice system: A systematic review”; Campbell Syst Rev, 20(3):e1425, 2024.
30-   Sultan, M., Tump, A. N., Ehmann, N., Lorenz-Spreen, P., Hertwig, R., Gollwitzer, A., & Kurvers, R. H. J. M; “Susceptibility to online misinformation: A systematic meta-analysis of demographic and psychological factors”; Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 121(47), e2409329121, 2024.
31-    “Echo chambers, filter bubbles, and polarisation: a literature review”; The Royal Society, 2022. https://royalsociety.org/-/media/policy/projects/online-information-environment/oie-echo-chambers.pdf
32-   Tufekci, Z; “Algorithmic harms beyond Facebook and Google: Emergent challenges of computational agency”. Colorado Technology Law Journal, 13 (2), 203 ,2015. From https://scholar.law.colorado.edu/ctlj/vol13/iss2/4
33-   Waltzman, R; “The weaponization of information: The need for cognitive security” (Testimony, CT-473) . RAND Corporation. Testimony presented before the Senate Armed Services Committee, Subcommittee on Cybersecurity, 2017. Retrieved from https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/testimonies/CT400/CT473/RAND_CT473.pd
34-   Zalta, E. N. (Ed.). “Desert. In Stanford Encyclopedia of Philosophy”, 2002. Retrieved August 13, 2025, from https://plato.stanford.edu/entries/desert/

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 13 بهمن 1404