حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

کیفیت علم به وقوع نتیجه مجرمانه (در پرتو مفهوم معرفت شناختی علم)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
فرشاد چنگایی 1
نسرین مهرا 2
1 دانشجو
2 دانشیار
10.22034/ilaw.2024.707508
چکیده
علم به وقوع نتیجه دو‌ نقش بسیار مهم و متفاوت در تشکیل عنصر روانی جرم ایفاء می کند، یکی در جرایم عمدی مقید، موضوع مواد ۲۹۱ و ۱۴۴ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ به عنوان” قصد غیرمستقیم”، جانشین یا دال بر قصد نتیجه مجرمانه فرض می گردد و دوم به عنوان "شرط تحقق قصد مستقیم" نتیجه مجرمانه در تمام جرایمی می باشد که وجود این قصد، قانوناً برای تحققشان ضروی است. مراد ما از علم به وقوع نتیجه، شق دوم آن است. علم به وقوع (حتمیت یا احتمال) نتیجه پیش شرط تحقق قصد نتیجه مجرمانه است و این قصد صرفاً در نزد فردی قابلیت وجود دارد که به وقوع نتیجه از رفتارش آگاهی داشته باشد. بنابراین در فردی که می داند از رفتارش نتیجه مجرمانه حاصل نمی شود یا نمی داند که رفتارش منجر به نتیجه مجرمانه می گردد، نمی توان به دنبال قصد نتیجه مجرمانه بود و فقدان علم به نتیجه مجرمانه با منتفی ساختن عنصر روانی، مانع تحقق جرم خواهد شد. بر اساس مفهوم معرفت شناختی علم یعنی "باور موجه صادق"، آگاهی به وقوع نتیجه زمانی رخ می دهد که عملاً وقوع نتیجه حتمی یا احتمالی بوده و مرتکب رفتار نیز بر اساس دلایل منطقی و شواهد عینی، چنین قطعیت یا احتمالی را تصدیق کرده باشد. در فرضی که نتیجه رفتار ارتکابی حتمی یا احتمالی نیست و یا مرتکب در خصوص حتمیت یا احتمال وقوع نتیجه فاقد باور بوده یا اعتقادش در ارتباط با آن، غیر موجه باشد وی را باید نسبت به تحقق نتیجه فاقد آگاهی دانست.
کلیدواژه‌ها
واژگان کلیدی: آگاهی
نتیجه مجرمانه
سوء نیت خاص
باور مدلل
صدق باور
قطعیت یا احتمال وقوع نتیجه

موضوعات

  1. آخوندی، روح‌الله؛ «مفهوم جهل»، پژوهش‌نامه حقوق اسلامی؛ ش1، تابستان ۱۳۹۱، ص95ـ124.
  2. آزمایش، سیدعلی؛ تقریرات حقوق کیفری (دوره کارشناسی ارشد)؛ تحریر علی شجاعی؛ تهران: دانشگاه تهران، 1376.
  3. اردبیلی، محمدعلی؛ حقوق جزای عمومی؛ ج۱، چ۳۶، تهران: میزان، 1393.
  4. افراسیابی، محمداسماعیل؛ حقوق جزای عمومی؛ ج۱، چ۲، تهران: فردوسی، 1376.
  5. الهام، غلامحسین و محسن برهانی؛ درآمدی بر حقوق جزای عمومی، جرم و مجرم؛ چ۲، ج۱، تهران: میزان، 1395.
  6. امینی، محبوبه، حامد رهدارپور و فرشاد چنگایی؛ «بازاندیشی در جرم کلاهبرداری به‌عنوان جرم مرکب»، پژوهش‌نامه حقوق کیفری؛ ش۱، بهار و تابستان 1391، ص21ـ34.
  7. باهری، محمد؛ تقریرات حقوق جزای عمومی؛ چ۲، تهران: مجد، 1384.
  8. حاجی‌ده‌آبادی، احمد؛ جرایم علیه اشخاص قتل؛ تهران: میزان، 1396.
  9. حبیب‌زاده، محمدجعفر؛ حقوق جزای اختصاصی، جرایم علیه اموال؛ تهران: انتشارات سمت، 1373.
  10. حسین‌زاده، محمد؛ معرفت‌شناسی؛ چ۳۱، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1399.
  11. خسروی، محمدمهدی و مهدی رضایی؛ «معرفت‌شناسی ثبوتی گزاره‌های حقوقی (با تکیه بر نظرگاه فلسفی حقوق اسلامی)»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی؛ ش3، بهار و تابستان 1392، ص9ـ34.
  12. خویی، سیدابوالقاسم؛ تکملةالمنهاج؛ ج۱ و ۲، چ۵، تهران: خرسندی، 1394.
  13. رضوانی، علی و احمدحسین شریفی؛ «قرآن و ارزش‌های اخلاقی ناظر بر ساحت‌های سه‌گانه وجودی انسان»، معرفت اخلاقی؛ ش۲، 1398، ص۱۹ـ۳۴.
  14. رهدارپور، حامد، فرشاد چنگایی؛ «مسئولیت کیفری ناشی از انتقال ویروس کرونا در حقوق کیفری ایران»، اولین کنفرانس بین المللی پژوهش‌های حقوق، علوم سیاسی و مسئولیت حقوقی کادر درمانی؛ نمایه در پایگاه سیویلیکا، بهار 1400، ص1ـ13.
  15. رئیسی، محمد؛ «بررسی نظام معرفت‌شناسی از دیدگاه ابن‌سینا و کانت»، مجموعه مقالات سومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های دینی (علوم اسلامی، فقه و حقوق در ایران و جهان اسلام)؛ نمایه در پایگاه سیویلیکا، 1398، ص1ـ13.
  16. شمس ناتری، محمدابراهیم، ابراهیم زارع، زینب ریاضت و حمیدرضا کلانتری؛ قانون مجازات اسلامی در نظم حقوقی کنونی؛ ج۱، چ۵، تهران: میزان، 1398.
  17. شمس، منصور؛ آشنایی با معرفت‌شناسی؛ تهران: طرح نقد، 1395.
  18. صادقی، محمدهادی؛ جرایم علیه اشخاص؛ چ۲۱، تهران: میزان، 1394.
  19. صانعی، پرویز؛ حقوق جزای عمومی؛ تهران: طرح نو، 1382.
  20. صدرالمتألهین شیرازی، محمد؛ أسفار؛ ترجمه محمد خواجوی؛ ج۳، تهران: مولی، 1384.
  21. عارفی، عباس؛ «معرفت و گونه‌های توجیه»، مجله ذهن؛ ش9، بهار 1381، ص3ـ20.
  22. عالی‌پور، حسن و محمد یکرنگی؛ «معیار علم به وقوع نتیجه در حقوق کیفری ایران با رویکرد تطبیقی به حقوق انگلستان و فقه امامیه»، مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی؛ ش2 و 3، بهار و تابستان 1394، ص155ـ169.
  23. عاملی (شهید اول)، شمس‌الدین محمدبن‌مکی؛ اللمعة الدمشقیة؛ ترجمه علی شیروانی؛ ج۲، چ۶۳، تهران: دارالفکر، 1400.
  24. علیمرادی، امان‌الله و صابر جواران؛ «بررسی رویکردهای عینی و ذهنی پیش‌بینی خطر در تحقق قصد قتل تبعی»، تعالی حقوق؛ ش۱، پاییز 1397، ص7ـ32.
  25. فتحی، محمدجواد، حامد رهدارپور و فرشاد چنگایی؛ «ارائه معیار تشخیص جرایم ناتمام»، مجله حقوقی دادگستری؛ ش77، بهار 1391، ص9ـ33.
  26. فلچر، جورج؛ مفاهیم بنیادین حقوق کیفری؛ ترجمه سیدمهدی سیدزاده ثانی؛ چ۲، مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1389.
  27. قیاسی، جلال‌الدین، عادل ساریخانی و قدرت خسروشاهی؛ حقوق جزای عمومی؛ ج۲، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1388.
  28. کیانی، مهرزاد، آریا حجازی و عبدالرحیم مهبودی؛ «بررسی ضابطه دوم قتل عمدی در پرتو موازین پزشکی»، فقه پزشکی؛ ش18 و 19، بهار و تابستان 1393، ص67ـ96.
  29. لموس، نوح؛ درآمدی بر نظریه معرفت؛ ترجمه مهدی فرجی پاک و عاطفه حقی؛ چ۲، تهران: مرکز، 1397.
  30. مظفر، محمدرضا؛ منطق؛ ترجمه علی شیروانی؛ ج۱، چ۱۰، قم: دارالعلم، 1398.
  31. منصورآبادی، عباس؛ حقوق جزای عمومی 1؛ تهران: میزان، 1396.
  32. موسوی مقدم، سیدرحمت‌الله و امیرعباس علیزمانی؛ «ساحت‌های وجودی انسان از دیدگاه علامه طباطبایی»، فصلنامه اندیشه نوین دینی؛ ش27، زمستان 1390، ص57ـ76.
  33. میرسعیدی، سیدمنصور؛ مسئولیت کیفری، قلمرو و ارکان؛ چ۲، تهران: میزان، 1390.
  34. میرمحمدصادقی، حسین؛ جرایم علیه اموال و مالکیت؛ تهران: نشر میزان، 1387.
  35. میرمحمدصادقی، حسین؛ حقوق جزای اختصاصی جرایم علیه اشخاص؛ چ۱۵، تهران: میزان، 1393.
  36. نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام (‌قصاص)؛ ج۱، تهران: خرسندی، 1392.
  37. نجیب‌حسنی، محمود؛ نظریه عمومی قصد جنایی؛ ترجمه سیدعلی عباس نیازی زارع؛ چ۲، تهران: میزان، 1396.
  38. نوربها، رضا؛ زمینه حقوق جزای عمومی؛ چ۴، تهران: گنج دانش، 1379.
حقوق اسلامی
دوره 21، شماره 80
بهار 1403
صفحه 177-207