حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

کاربست‌ قاعدة حریم حمی در مراقبت از کانون خانواده (با تأکید برعوامل برون خانوادگی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
خانواده از نگاه اسلام دارای جایگاه ویژه‌ای است که مراقبت و هدایت آن به جایگاه واقعی و متعالی‌ خود، همواره مورد توجه آموزه‌های دینی بوده است؛ ازاین‌رو، تحکیم خانواده و حفظ خانواده از آسیب‌ها به ویژه روابط زوجین ، از اولویت‌های اسلام است. یکی از راه‌های مراقبت از کانون خانواده و دور داشت روابط زوجین از آسیب‌ها، قاعده فقهی«حریم حمی»است. مقصود از این قاعده، حریم‌سازی برای امور مهم و خطرخیز، جهت مراقبت هرچه بیشتر از نقطه کانونی است. این قاعده ریشه در سیره عقلا، آیات و روایات دارد. این قاعده را می‌توان برای مراقبت هرچه بیشتر از کانون خانواده که موضوع پر اهمیتی نزد شارع است ، به کار گرفت. شارع با تعبیه لایه‌های حفاظتی و کمربندی‌های امنیتی، تلاش می‌کند این کانون مقدس را محافظت نماید. در بخش برون از محیط خانواده، دستورهایی مانند رعایت حجاب، دوری از اختلاط با نامحرمان، دوری از نگاه‌های هرزه و شهوت‌آلود، اجتناب از خلوت با نامحرمان و مانند آن حریم‌هایی هستند که برای مراقبت هرچه بیشتر از کانون مهم و ارزشمند خانواده برای زنان و مردان مقرر شده است. هر چند برخی از این فرمان‌ها، مخاطب ویژه‌اش زنان هستند؛ چرا که آسیب‌دیدگی آنان از این ولنگاری‌ها بیش از مردان خواهد بود.
پژوهش حاضر باروش توصیفی-تحلیلی به پردازش اطلاعات قرآنی_روایی، با هدف دسترسی به راهکارهای مراقبت از خانواده از طریق قاعده حریم حمی می‌پردازد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. قرآن کریم.

    1. آذربایجانی، مسعود و دیگران؛ روان‌شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی؛ تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها، ۱۳۸۲.
    2. آلوسی، سیدمحمود؛ روح‌المعانی فی تفسیر القرآن‌العظیم؛ تحقیق علی عطیه؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
    3. آمدی، عبدالواحدبن‌محمد؛ تصنیف غررالحکم و دررالکلم؛ تحقیق مصطفی درایتی؛ قم: مکتب‌الأعلام الإسلامی، ۱۳۶۶.
    4. ابن‌بابویه (شیخ صدوق)، محمدبن‌علی؛ من لایحضره‌الفقیه؛ تصحیح علی‌اکبر غفاری؛ قم: جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ق.
    5. ابن‏عاشور، محمدطاهر؛ التحریر والتنویر؛ بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق.
    6. ابن‌عربی، محمدبن‌عبدالله؛ أحکام‌القرآن؛ تحقیق علی‌محمد بجاوی؛ بیروت: دارالجیل‏، ۱۴۰۸ق.
    7. ابن‌فارس، احمدبن‌فارس؛ معجم مقائیس‌اللغة؛ تحقیق عبدالسلام محمد هارون؛ قم: مکتب‌الأعلام الإسلامی، 1404ق.
    8. ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم؛ لسان‌العرب؛ بیروت: دارالفکر، 1414ق.
    9. اکبری، محمدرضا؛ حجاب در عصر ما؛ چ5، تهران: نشر پیام آزادی، ۱۳۸۸.
    10. بیضاوی، عبدالله‌بن‌عمر؛ أ‌نوارالتنزیل و أسرارالتأویل؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، ۱۴۱۸ق.
    11. جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد؛ الصحاح تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة؛ تحقیق احمد عبدالغفور عطار؛ بیروت: دارالعلم للملایین، 1407ق.
    12. حرّ عاملی، محمد‌بن‌حسن؛ وسائل‌الشیعة؛ تحقیق عبدالرحیم ربانی‌شیرازی؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1403ق.
    13. حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین‌بن‌احمد؛ تفسیر أثنی‌عشری؛ تهران: میقات، ۱۳۶۳.
    14. حقى برسوى، اسماعیل‌بن‌مصطفى؛ تفسیر روح‌البیان؛ بیروت: دارالفکر، [بی‌تا].
    15. حکیم، سیدمحمدتقی؛ الأصول‌العامة فی‌الفقه‌المقارن؛ چ۲، قم: مجمع جهانی اهل بیت‰، ۱۴۱۸ق.
    16. خمینی، سیدروح‌الله و مراجع دیگر؛ توضیح‌المسائل (محشی)؛ چ8، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۴ق.
    17. خمینی، سیدروح‌الله؛ تحریرالوسیلة؛ قم: دارالعلم، [بی‌تا].
    18. خوانساری، سیداحمد؛ جامع‌المدارک فی شرح مختصرالنافع؛ چ۲، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1405ق.
    19. داودی، سعید؛ «قاعده حریم حمی»، حقوق اسلامی؛ ش۴۳، زمستان ۱۳۹۳، ص33ـ67.
    20. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد؛ مفردات ألفاظ‌القرآن؛ تحقیق صفوان عدنان داوودی؛ بیروت: دارالقلم، 1412ق.
    21. زحیلی، محمدمصطفی؛ المرأة المسلمة المعاصره، مکانتها ـ حقوقها ـ أحکامها؛ دمشق: دارالفکر، ۱۴۲۹ق.
    22. زعفرانچی، لیلاسادات؛ مجموعه مقالات اشتغال زنان؛ [بی‌جا]: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۹۴.
    23. سبحانی تبریزی، جعفر؛ نظام النکاح فی‌الشریعة الإسلامیة الغراء؛ قم: مؤسسه امام صادق†، [بی‌تا].
    24. سلگی، مریم و زهره‌السادات نبوی؛ «آثار حجاب بر سلامت معنوی زن و خانواده»، کنگره بین‌المللی نقش زن در سلامت خانواده و جامعه، ۱۳۹۶، ص401ـ407.
    25. سید قطب، قطب‌بن‌ابراهیم؛ فی ظلال‌القرآن؛ بیروت: دارالشروق، 1412ق.
    26. طاهری‌نیا، احمد؛ حضور زن در عرصه‌های اجتماعی ـ اقتصادی از نگاه آیات و روایات؛ چ۲، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، ۱۳۸۹.
    27. طباطبایى، سیدمحمدحسین‏؛ المیزان فی تفسیرالقرآن؛ چ۲، بیروت‏: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰‏ق.
    28. طبرسى، فضل‌بن‌حسن؛ مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن؛ تصحیح فضل‌الله یزدى طباطبایى و هاشم رسولى؛ چ۳، تهران: ناصرخسرو، ۱۳۷۲.
    29. طریحی، فخرالدین؛ مجمع‌البحرین؛ تحقیق سیداحمد حسینی؛ تهران: المکتبة المرتضویه، 1375.
    30. طوسی، محمد‌بن‌حسن؛ الأمالی؛ قم: دارالثقافه، ۱۴۱۴ق.
    31. عمید، حسن؛ فرهنگ عمید؛ تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۳.
    32. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد؛ العین؛ تحقیق مهدی المخزومی و ابراهیم السامرائی؛ چ۲، قم: مؤسسه دارالهجره، ۱۴۰۹ق.
    33. فضل‌الله، سیدمحمدحسین؛ تفسیر من وحی‌القرآن؛ بیروت: دارالملاک، 1419ق.
    34. قرشی، علی‌اکبر؛ تفسیر حسن‌الحدیث؛ تهران: بنیاد بعثت، ۱۳۷۷.
    35. قشیرى، عبدالکریم‌بن‌هوازن‏؛ لطائف‌الإشارات‏؛ مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب‏، [بی‌تا].
    36. کاشف‌الغطاء، محمدحسین؛ تحریرالمجلة؛ نجف اشرف: المکتبة المرتضویه، 1359ق.
    37. کرکی، علی‌بن‌حسین؛ جامع‌المقاصد فی شرح‌القواعد؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، ۱۴۱4ق.
    38. کرمی حویزی، محمد؛ التفسیر لکتاب‌الله المنیر؛ قم: چاپخانه علمیه، ۱۴۰۲ق.
    39. کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ چ۴، تهران: دارالکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق.
    40. مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار؛ تحقیق جمعى از محققان‏؛ بیروت‏: دار إحیاء التراث‌العربی، ۱۴۰۳ق.
    41. مرزا، مکیه؛ مشکلات المرأة المسلمة المعاصرة و حلها؛ مکه مکرمه: دارالمجتمع، ۱۴۱۰ق.
    42. مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار؛ تهران: انتشارات صدرا، 1377.
    43. معین، محمد؛ فرهنگ لغت معین؛ تهران: انتشارات امیرکبیر، 1376.
    44. مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه؛ چ۱۲، تهران: دارالکتب الإسلامیه، ۱۳۷۴.
    45. مکارم شیرازی، ناصر؛ کتاب النکاح؛ ج۱، قم: مدرسة الإمام علی‌بن‌ابی‌طالب†، ۱۴۳۳ق.
    46. موسوی خویی، سیدابوالقاسم؛ مصباح‌الفقاهة؛ تقریر محمدعلی توحیدی؛ [بی‌جا]: [بی‌نا]، [بی‌تا].
    47. موسوی خویی، سیدابوالقاسم؛ موسوعة الإمام الخویی؛ قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئیŠ، ۱۴۱۸ق.
    48. هاشمی شاهرودی، سیدمحمود؛ موسوعة الفقه‌الإسلامی طبقاً لمذهب أهل‌البیت‰، قم: مؤسسه فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت‰، ۱۴۲۳ق.
    49. هدایت‌نیا، فرج‌الله؛ کارکردهای عفاف در حقوق خانواده، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1401.