حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

اعمال خیارات در عقود ناقص

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
عباس کریمی 1
آرش بادکوبه هزاوه 2
1 دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران
2 دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
چکیده
عقد ناقص عقدی است که به طور کامل منعقد نشده و هنوز اثر اصلی آن محقق نگردیده است. قانون مدنی در خصوص وضعیت، احکام و آثار عقد ناقص هیچ قاعده عامی مقرر نکرده و تنها در برخی از مصادیق خاص این عقد، مقررات مجمل و مبهمی وضع نموده است. عقد ناقص دارای یک دوره انتظار جهت تکمیل و نافذ شدن است که بررسی وضعیت طرفین، آثار و احکام مربوط به این دوره با عنایت به اجمال مقررات قانون مدنی ضروری به‌نظر می‌رسد. امکان اعمال خیارات در عقود ناقص یکی از آثار مربوط به دوره انتظار این دسته از عقود بوده که در پژوهش حاضر بررسی شده است. سوال اصلی این مقاله این است که آیا طرفین عقد ناقص در دوره انتظار می‌توانند از خیار فسخ برخوردار باشند یا خیر. پاسخ نویسندگان این است که حق فسخ مختص عقد لازم و صحیح اعم از صحیح فعلی و تأهلی (اصطلاح رایج در فقه) بوده و از آن جا که عقد ناقص از صحت تأهلی برخوردار است، صاحب حق فسخ می‌تواند خیار فسخ خود را به موقع اجرا گذارد و لازم نیست برای اعمال خیار خود تا زمان تکمیل شدن عقد به انتظار بنشیند. در این راستا، نویسندگان پس از به دست دادن یک قاعده عام به تطبیق این قاعده بر مصادیق بارز عقود ناقص پرداخته اند.
کلیدواژه‌ها
دوره انتظار
صحت تأهلی
عقد فضولی
عقد ناقص
عقود چندجانبه
عقود معلق
عقود موقوف به تنفیذ

موضوعات

  1. اصغرزاده بناب، مصطفی؛ بررسی تحلیلی معاملات فضولی و دعاوی ناشی از آنها؛ تهران: انتشارات خرسندی، 1393.
  2. امامى، سیدحسن؛ حقوق مدنى؛ ج1، تهران: انتشارات اسلامیه، 1399ق.
  3. بهرامی احمدی، حمید؛ حقوق تعهدات و قراردادها با مطالعه تطبیقی؛ چ۳، تهران: دانشگاه امام صادق†، 1391.
  4. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ فلسفه حقوق مدنی عناصر عمومی عقود؛ ج۱، چ۲، تهران: گنج دانش، 1390.
  5. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ عقد حواله؛ چ۴، تهران: گنچ دانش، 1390.
  6. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ رهن و صلح؛ تهران: چاپ ابن‌سینا، 1349.
  7. شریعت، محسن؛ عقد فضولی؛ تهران: انتشارات بهینه، 1385.
  8. شهیدی، مهدی؛ اصول قراردادها و تعهدات؛ چ۱۳، تهران: انتشارات مجد، 1395.
  9. شهیدی، مهدی؛ حقوق مدنی، تشکیل قراردادها و تعهدات؛ چ۱۳، تهران: انتشارات مجد، 1396.
  10. صابر، سیدمحمدمهدی؛ «نقدی بر نظر فقیهان امامیه و قانون مدنی پیرامون نکاح فضولی»، ندای صادق؛ ش66، خرداد 1396، ص53ـ72.
  11. فرزانگان، محمد؛ حقوق و تعهدات اصیل در معامله فضولی (رساله دکتری تخصصی)؛ ساری: دانشگاه مازندان، 1396.
  12. قاسم‌زاده، مرتضی؛ اصول قراردادها و تعهدات؛ چ۱۰، تهران: انتشارات دادگستر، 1387.
  13. کاتوزیان، ناصر؛ حقوق مدنی، عقود معیّن؛ ج۱، چ۱۱، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1391.
  14. کاتوزیان، ناصر؛ حقوق مدنی، عقود معیّن؛ ج۴، چ۷، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1392.
  15. کاتوزیان، ناصر؛ قواعد عمومی قراردادها؛ ج۱، چ۱۰، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1393.
  16. کاتوزیان، ناصر؛ قواعد عمومی قراردادها؛ ج۲، چ۱۲، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1390.
  17. کاتوزیان، ناصر؛ قواعد عمومی قراردادها؛ ج۵، چ۱۰، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1395.
  18. کاتوزیان، ناصر؛ حقوق مدنی، خانواده؛ چ۶، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1382.
  19. کریمی، عباس؛ «تلاشی برای ساماندهی نظریه عدم نفوذ مراعی»؛ فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی؛ ش58، تابستان 1391، ص157ـ188.
  20. کریمی، عباس؛ «رهن دین»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی؛ ش122، مهر 1376، ص19ـ42.
  21. کریمی، عباس و افروز صمدی؛ «سامان‌دهی نظریه صحت تأهلی»، فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی؛ ش1، مرداد 1397، ص155ـ168.
  22. محقق داماد، سیدمصطفی؛ نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی؛ تهران: مرکز نشر اسلامی، 1390.
  23. محقق داماد،، سیدمصطفی و همکاران؛ حقوق قراردادها در فقه امامیه؛ ج۲، تهران: سمت، 1393.
  24. محقق داماد،، سیدمصطفی و همکاران؛ حقوق قراردادها در فقه امامیه؛ ج۱، چ۸، تهران: سمت، 1396.
  25. اصفهانى، سیدابوالحسن؛ وسیلةالنجاة؛ قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ، 1422ق.
  26. بهبهانی، سیدعلی؛ الفوائدالعلمیة؛ چ۲، اهواز: مکتبة دارالعلم، 1405ق.
  27. مروج جزایرى، سیدمحمدجعفر؛ هدى‌الطالب فی شرح المکاسب؛ ج5، قم: مؤسسه دارالکتاب، 1416ق.
  28. حائرى اصفهانى، محمدحسین‌بن‌عبدالرحیم؛ الفصول الغرویة فی‌الأصول الفقهیة‏‏؛ قم: دار إحیاء العلوم الإسلامیه، 1404ق.
  29. حسینی حائرى، سیدکاظم؛ فقه‌العقود؛ ج2، چ۲، قم: مجمع اندیشه اسلامى، 1432ق.
  30. حلّی، ابن‌ادریس؛ السرائرالحاوی لتحریرالفتاوی؛ ج2، قم: دفتر انتشارات حوزه علمیه قم، 1410ق.
  31. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ تذکرةالفقهاء؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1414ق.
  32. آخوند خراسانى، محمدکاظم‌بن‌حسین؛ حاشیة المکاسب؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1406ق.
  33. خمینى، سیدروح‌اللّه؛ کتاب البیع؛ ج2، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ، 1421ق.
  34. خمینى، سیدمصطفى؛ کتاب البیع؛ ج1، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1418ق.
  35. خویى، سیدابوالقاسم؛ مصباح‌الفقاهة؛ ج۵ و ۶، [بی‌جا]: [بی‌نا]، [بی‌تا].
  36. انصاری، مرتضى‌بن‌محمدامین؛ کتاب المکاسب؛ ج3 و 5، قم: کنگره بزرگداشت شیخ اعظم انصارىŠ، 1415ق.
  37. حسینی شیرازى، سیدمحمد؛ إیصال‌الطالب إلى‌المکاسب؛ ج7، تهران: منشورات اعلمى، 1410ق.
  38. مکارم شیرازى، ناصر؛ أنوارالفقاهة ـ کتاب البیع؛ قم: انتشارات مدرسة الإمام علی‌بن‌أبی‌طالب†، 1415ق.
  39. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ بدایةالحکمة؛ قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1423ق.
  40. طوسى، ابوجعفر؛ المبسوط فی فقه‌الإمامیة؛ ج2، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریه، 1387ق.
  41. عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة؛ قم: کتابفروشی داوری، 1410ق.
  42. حسینی آملى، سیدجواد‌بن‌محمد؛ مفتاح‌الکرامة فی شرح قواعدالعلامة؛ ج14، قم: انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1419ق.
  43. عاملى (شهید اول)، محمد‌بن‌مکى؛ القواعد والفوائد؛ ج2، قم: کتابفروشى مفید، [بی‌تا].
  44. عاملى (شهید اول)، محمد‌بن‌مکى؛ اللمعةالدمشقیه؛ قم: کتابفروشی داوری، 1404ق.
  45. کرکی عاملى (محقق ثانی)، على‌بن‌حسین؛ جامع‌المقاصد فی شرح القواعد؛ ج4، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1414ق.
  46. حسینی روحانی قمى، سیدصادق؛ فقه‌الصادق†؛ ج۱۵، قم: دارالکتاب امام صادق†، 1412ق.
  47. مامقانى، محمدحسن‌بن‌ملاعبدالله؛ غایةالآمال فی شرح کتاب المکاسب؛ ج3، قم: مجمع‌الذخائر الإسلامیه، 1316.
  48. مظفر، محمدرضا؛ أصول‌الفقه؛ ج1، قم: مؤسسة النشرالإسلامی، 1430ق.
  49. غروی نایینى، میرزا محمدحسین؛ منیةالطالب فی حاشیة المکاسب؛ ج1، تهران: المکتبة المحمدیه، 1373ق.
  50. غروی نایینى، میرزا محمدحسین؛ المکاسب والبیع؛ ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1413ق.
  51. نجفى (کاشف‌الغطاء)، محمدحسین‌بن‌على؛ تحریرالمجلة‌؛ ج۱، نجف: المکتبة المرتضویه‌، 1359ق‌.
  52. طباطبایی یزدى، سیدمحمدکاظم؛ حاشیة المکاسب؛ ج2، چ۲، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1421ق.