حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

مشروطه سازی حقوق خصوصی در حقوق اروپایی، حقوق ایران و فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
جلیل قنواتی 1
عبدالرضا علیزاده 1
مجتبی زنگنه 2
1 دانشیار گروه حقوق خصوصی پردیس فارابی دانشگاه تهران
2 دکتری حقوق خصوصی دانشگاه تهران
چکیده
هدف از نگارش این مقاله، بررسی امکان، چگونگی و چالش های نظری اِعمال حقوق بنیادین در روابط حقوقی اشخاص خصوصی است، که با روش تحلیلی - انتقادی انجام شده است. حقوق بنیادین غالباً ناظر به رفتار دولت است و در خصوص جریان حقوق مذکور در روابط بین اشخاص خصوصی به ندرت سخن گفته شده است. مفهوم مشروطه سازی حقوق خصوصی را می توان به معنای «مکلّف نمودن اشخاص خصوصی به رعایت حقوق بنیادین مانند برابری، حفظ حریم خصوصی و آزادی، در مقابل یکدیگر» دانست. در نتیجه ی این فرآیند، ممکن است ماهیت حقوق و تعهدات مدنی، تمایز بین حقوق عمومی و حقوق خصوصی، و تشخیص دارندگان وظیفه - ی احترام به حقوق بنیادین - دستخوش تغییراتی شود؛ چالش های نظری سه گانه ای که، هر چند به توسعه ی مفهومی برخی تأسیسات حقوق خصوصی منتهی می شود، ولی در حقوق اروپایی با توسل به روش تأثیر غیر مستقیم، و در حقوق ایران، با توجه به ادبیات خاص مندرج در قانون اساسی در باب حقوق ملت و ساختار فقهی حاکم بر حقوق خصوصی، در پرتو روش تأثیر مستقیم قابل توجیه هستند. مهم ترین نتیجه ی تحقیق حاضر را می توان توجه به احیای حقوق اساسی در روابط خصوصی و اثبات غنای فقه اسلامی در رابطه با جذب حقوق بنیادین در روابط خصوصی دانست.
کلیدواژه‌ها
مشروطه سازی
حقوق خصوصی
حقوق بنیادین
حقوق ایران
قاعده ی لاضرر

موضوعات

  1. اسدی، عباس، محمدباقر پارساپور و حسن بادینی؛ «حمایت از طرف ضعیف قرارداد ازطریق حقوق اساسی»، فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی؛ ش23، تابستان 1397، ص9ـ39.
  2. اسدی، عباس، محمدباقر پارساپور، مرتضی شهبازی‌نیا و حسن بادینی؛ «نظریه تأثیر حقوق اساسی در حقوق قراردادها و جایگاه آن در حقوق ایران»، پژوهش‌های حقوق تطبیقی؛ ش2، تابستان 1396، ص1ـ27.
  3. الماسی، نجادعلی، عبدالرضا علیزاده و صالح کریم‌پور؛ «نظم عمومی در رویکرد حقوقی، فقهی و جامعه‌شناختی»، مجله پژوهش‌های فقهی؛ ش1، بهار 1395، ص1ـ36.
  4. پزشگی، محمد؛ عرصه عمومی و خصوصی در فقه شیعه؛ چ2، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1394.
  5. تسخیری، محمدعلی؛ «فقه مقاصدی و حجیت آن (با نگاهی به‌شیوه شهید صدر)»، اندیشه تقریب؛ ش18، 1388، ص11ـ43.
  6. حسینی، سیدعلی وحسین زروندی رحمانی؛ «تحلیلی بر دیدگاه شهید صدر درباره قاعده لاضرر و حق تألیف»، دوفصلنامه علمی ترویجی مطالعات فقه امامیه؛ ش4، بهار 1394، ص32ـ45.
  7. خویی، سیدابوالقاسم؛ مصباح‌الفقاهة؛ تقریر محمدعلی توحیدی؛ ج2، بیروت: دارالهادی، 1412ق.
  8. شریفی، حشمت‌الله و همکاران؛ «حقوق بشر در حقوق خصوصی»، فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی؛ ش19، 1396، ص73ـ96.
  9. شریفی، علیرضا و همکاران؛ «اعمال حقوق بشر در روابط خصوصی»، فصلنامه دانش حقوق مدنی؛ ش2، زمستان 1392، ص 16 – 26.
  10. شریفی، علیرضا؛ مسئولیت مدنی ناشی از نقض حقوق بشر (رساله دکتری حقوق خصوصی)؛ تهران: دانشگاه پیام نور، 1392.
  11. عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ مسالک‌الأفهام؛ قم: مؤسسة المعارف‌الإسلامیه، 1413ق.
  12. عشایری منفرد، محمد؛ قانون اهم و مهم و گستره آن در تزاحم احکام و تزاحم حقوق (رساله سطح 4)؛ قم: مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه، 1392.
  13. قافی، حسین و سعید شریعتی؛ اصول فقه کاربردی؛ ج3، چ3، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1394.
  14. قربان‌نیا، ناصر؛ حقوق بشر و حقوق بشردوستانه؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387.
  15. قنواتی، جلیل و حسین جاور؛ «حریم خصوصی، حق یا حکم»، حقوق اسلامی؛ ش31، زمستان 1390، ص 7-32.
  16. قنواتی، جلیل، حسین جاور و شاهرخ صالحی کرهرودی؛ «میان کنش لاضرر و حریم خصوصی خانواده»، مطالعات حقوقی؛ ش2، تابستان 1393، ص 125 – 153.
  17. کاتوزیان، ناصر؛ اعمال حقوقی؛ چ12، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1386.
  18. کاتوزیان، ناصر؛ حقوق خانواده؛ چ8، تهران: نشر میزان، 1390.
  19. کاتوزیان، ناصر؛ مسئولیت مدنی؛ ج1، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1390.
  20. کریمی، عباس و هادی شعبانی کندسری؛ «رابطه منطقی قاعده فقهی لاضرر و قاعده غربی سوء استفاده از حق»، فصلنامه پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب؛ ش2، زمستان 1393، ص135ـ166.
  21. گرجی ازندریانی، علی‌اکبر؛ «مبنا و مفهوم حقوق بنیادین»، نشریه حقوق اساسی؛ ش2، تابستان 1383، ص 7-26.
  22. محمدزاده، مسلم، حسن بادینی، عباس کریمی و بیژن عباسی؛ تأثیر حقوق اساسی بر حقوق خصوصی (رساله دکتری حقوق خصوصی)؛ تهران: دانشگاه تهران، 1394.
  23. مظفر، محمدرضا؛ أصول‌الفقه؛ ج2، چ4، تهران: مؤسسه انتشارات حکمت، 1379.
  24. Cherednychenko, Olha, Fundamental Rights, Contract Law and the Protection of the Weaker Party, Thesis, (University of Utrecht) The Netherlands, 2007.
  25. Collins, Hugh, the Constitutionalisation of Euoropean Private Law as a Path to Social Justice? In the Constitutionalisation of Euoropean Pravate Law, ed. Hans ـ Wolfgang Michlit, 133 ـ Oxford: OUP, 2014.
  26. Collins, Hugh, The Impact of Human Rights on Contract Law in Europe, Oxford, OUP, 2011.
  27. Collins, Hugh, »On the (In) compatibility of Human Rights Discourse and Private Law«, London, LSE Working Papers, 120-165, 2012.
  28. Engle, E, »Third Patry Effect of Fundamental Rights« (Drittwirkun) Hanse Law Review 5: 165 ـ 173, 2009.
  29. Gardner, John, Liberals and Unlawful Discrimination, OJLS, 9, 1, 11, 1989.
  30. Kumm, Mattias, »Who is Afraid of the Total Constitution? Constitutional Rights as Principles and the Constitutionalization of Private Law« German Law Journal, 7, 341 ـ 370, 2006.
  31. Mak, Chantal, »Fundamental Rights in European Contract Law: A Comparison of the Impact of Fundamental Rights on Contractual Relationships in Germany, the Netherland, Italy and England«, Kluwer Law International, pp. 281 ـ 286, 2008.
  32. Micklitz, Hans ـ Wolfgang, Introduction’, in Hans ـ W Micklitz (ed), Constitutionalization of European Private Law, Oxford, Oxford University Press, 2014.
  33. Smits, J. M. »Private Law and Fundamental Rights: A Sceptical View. In Constitutionalisation of Private Law«, ed. Barkhujsn T., and Lindenbeg, S., 9 ـ Leiden: Brill, 2006.
  34. Trstenjak, V&Weingerl, P, The Influence of Human Rights amd Basic Law in Private Law, Springer, Switzerland ,2017.
  35. Weatherill, Stephen, »Use and Abuse of the EU’s Charter of Fundamental Rights: On the Improper Veneration of Freedom of Contract«, European Review of Contract Law, 10, 167, 2014.