حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

قانونگذاری کیفری بر اساس فقه مالکیه در نظام های حقوقی معاصر مطالعه موردی: لیبی، موریتانی و نیجریه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
روح الله اکرمی
دانشیار گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران
چکیده
نظام های قانونگذاری اغلب کشورهای مسلمان در قلمروی کیفری از آبشخور غرب سیراب شده اند، این در شرایطی است که پیشینه قوانین جزایی غربی نشان از تأثیرپذیری آنها از فقه اسلامی و به ویژه اندیشه های مالکیه دارد. این مذهب فقهی در مقررات برخی از کشورهای مسلمان آثار فراوانی بر جای گذاشته است. لیبی، موریتانی و نیجریه سه کشور آفریقایی هستند که سیستم جزایی آنها بر مدار فقه اسلامی شکل گرفته است. تحقیق حاضر که به روش توصیفی تحلیلی به بررسی مقررات این سه کشور پرداخته گویای آن است که آرای مالکی زیربنای قوانین مورد مطالعه را شکل داده اند که نمونه هایی نظیر موضع مقررات مزبور در موضوعات نصاب سرقت، انواع قتل، تعزیر قاتل عمدی . اشتراط تحقق محاربه به ربایش مال به میزان نصاب در این بستر قابل توجه است. علاوه بر آن در موارد سکوت قانونی نیز دکترین حقوقی و رویه قضایی به آموزه‌های این مذهب استناد می‌نمایند، هم‌چنان که در مصادیقی مثل ثبوت حد سرقت نسبت به اموال دزدی‌شده تبعیت از دیدگاه مالکیه مشهود است؛ با وجود این در کشور لیبی چنانچه آرای مذاهب دیگر مساعدتر به حال متهم باشند، در برخی موارد حکم بر اساس آنها متعین خواهد بود. به‌رغم معماری سه نظام حقوقی مورد نظر بر اساس فقه مالکی، در پاره‌ای از موارد نیز به مواضع سایر مدارس فقهی عدول شده است، عدولی که اصولاً در راستای اتخاذ مواضع به نفع متهم بوده، هر چند در مواردی هم بر خلاف این قاعده احکام شدیدتری که با مقتضیات اجتماعی سازگارتر می‌باشد نیز اتخاذ شده است.
کلیدواژه‌ها
قانونگذاری شرعی
حقوق کیفری اسلامی
فقه مالکیه

موضوعات

  1. ابن‌ابی‌زید قیروانی، ابی‌محمد عبدالله؛ رساله ابن‌أبی‌زید القیروانی؛ قاهره: دارالفضیله، [بی‌تا].
  2. ابن‌ادریس شافعی، محمد؛ الأم؛ ریاض: بیت‌الأفکار الدولیه، [بی‌تا].
  3. ابن‌انس أصبحی، مالک؛ المدوّنة الکبری؛ ج4، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415ق.
  4. ابن‌حزم اندلسی، ابومحمدعلی؛ المحلی بالآثار؛ ج11، بیروت: دارالفکر، [بی‌تا].
  5. ابن‌رشد قرطبی، ابی‌الولید محمد؛ بدایةالمجتهد و نهایةالمقتصد؛ ج2، چ6، بیروت: دارالمعرفه، 1402ق.
  6. ابن‌قدامه مقدسی، عبدالله؛ المغنی؛ بیروت: بیت‌الأفکار الدولیه، 2004م.
  7. ابوحسان، محمد؛ دورالحضارة العربیة الإسلامیة فی تکوین الحضارة الغربیه؛ عمان: وزارة الثقافه، 2009م.
  8. امات، محمد محمود؛ تجریم‌المخدرات فی‌التشریع الإسلامی والقانون الموریتانی؛ ریاض: جامعة نایف العربیه، 2015م.
  9. باجی، ابی‌الولید سلیمان؛ المنتقی؛ ج9، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1999م.
  10. باره، محمد رمضان؛ القانون الجنائی اللیبی: الجرائم الإعتداء علی‌الأشخاص؛ ج1، قاهره: دارالعربیة للنشر والتوزیع، 2005م.
  11. بهوتی، منصور؛ کشاف القناع؛ ریاض: دار عالم‌الکتب، 2003م.
  12. جزیری، عبدالرحمن؛ الفقه علی‌المذاهب الأربعة؛ ج5، چ2، بیروت: دارالکتب العلمیه، 2003م.
  13. حمادی الفهداوی، عبدالجلیل؛ العقیدة الإسلامیة فی مواجهة التنصیر؛ عمان: المنهل، 2008م.
  14. خرشی، ابی‌عبدالله محمد؛ حاشیة الخرشی؛ ج8، مصر: مطبعة الکبری الأمیریه، 1317ق.
  15. دسوقی، شمس‌الدین محمد؛ حاشیة الدسوقی؛ ج4، قاهره: دار إحیاء الکتب‌العربیه، [بی‌تا].
  16. دقدیقه، ولید محمد؛ «الشبهة التی تسقط القصاص: قرائة فی قانون القصاص والدیة اللیبی»، جامعة صبراته العلمیه؛ ش1، زمستان 2018م، ص37ـ54.
  17. رملی، شمس‌الدین محمد؛ نهایةالمحتاج إلی شرح‌المنهاج؛ ج7، بیروت: دارالفکر، 2003م.
  18. زیلعی، فخرالدین؛ تبیین‌الحقائق؛ ج6، مصر: المطبعة الأمیریه، 1315ق.
  19. سرخسی، شمس‌الدین؛ المبسوط؛ ج26، بیروت: دارالمعرفه، [بی‌تا].
  20. سیوی، هشام امحمد؛ «تقییم مسلک‌المشرع اللیبی فی تقنین أحکام الشریعة الإسلامیة الخاصة بعقوبة جریمة القتل‌العمد»، العلوم‌الشرعیة؛ ش5، آوریل 2018م، ص157ـ182.
  21. شیبانی، یحیی؛ إختلاف‌الائمة العلماء؛ ج2، بیروت: دارالکتب العلمیه، 2012م.
  22. عباده، احمد؛ محاضرات فی مقارنة الأنظمة القانونیه؛ [بی‌جا]: افریکان للنشر والتوزیع، 2020م.
  23. علی‌حسین، سیدعبدالله؛ المقارنات التشریعیه بین‌القوانین الوضعیة المدنیة والتشریع الإسلامی: مقارنة بین فقه‌القانون الفرنسی و مذهب‌الإمام مالک؛ قاهره: دارالسلام، 2001م.
  24. عنزی، ماجد جابر؛ «اثر مذهب‌الإمام مالک علی‌القانون الجزائی الکویتی: دراسة تطبیقیة»، کلیة القانون‌الکویتیه العالمیه؛ ش25، مارس 2019م، ص21ـ53.
  25. عوا، محمد سلیم؛ فی أصول النظام‌الجنائی الإسلامی: دراسة مقارنة؛ قاهره: نهضة مصر للطباعة والنشر والتوزیع، 2006م.
  26. عینی، بدرالدین؛ البنایة: شرح الهدایة؛ ج13، بیروت: دارالکتب العلمیه، 2000م.
  27. غریانی، صادق عبدالرحمن؛ مدوّنة الفقه‌المالکی؛ ج4، بیروت: مؤسسة الریان، 2002م.
  28. کاشانی، علاءالدین؛ بدائع‌الصنایع؛ ج9، بیروت: دارالکتب العلمیه، 2003م.
  29. کشناوی، ابی‌بکر؛ أسهل‌المدارک؛ ج3، بیروت: دارالفکر، [بی‌تا].
  30. لوبون، گوستاو؛ تمدن اسلام و عرب؛ ترجمه سیدمحمدتقی فخر داعی گیلانی؛ تهران: چاپخانه علمی، 1318.