حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

دادرسی تشخیصی در ایران و آمریکا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، دانشگاه تهران، دانشکده حقوق پردیس فارابی،ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشگاه تهران، پردیس فارابی قم
چکیده
دادرسی تشخیصی شیوه‌ای از دادرسی کیفری است که به‌مانند حقوق اداری اجرای قانون به مجری سپرده می‌شود. این نظریه در برخی ایالات آمریکا در حال اجراست. ریشه‌های این نوع از دادرسی در فقه اسلامی موجود است و در قاعده ی «التعزیر بما یراه الحاکم» متجلی است. این قاعده در مجازات‌های تعزیری، تشخیص تعزیر متهم و حدود آن را باوجود برخی ضوابط کلی و خیلی محدود مانند «التعزیر دون الحد» به دست قاضی می‌سپارد که مبتنی بر مصلحت‌گرایی و کارآمدی اعمال مجازات است.

در ایران یک تشخیص قانونی مضیق برای قاضی وجود دارد که مکلف است در حیطه‌ی آن اقدام به تصمیم‌گیری نماید؛ به‌نحوی‌که گاهی قضات مکلف‌اند برخلاف باور و وجدان خود و حتی عدالت رأی دهند. در نظام دادرسی تشخیصی در آمریکا دست قاضی کاملاً بازنیست و یک سری دستورالعمل‌های محلی و منطقه‌ای تعیین مجازات برای قاضی در کنار قانون در نظر گرفته‌شده است تا به نحوی حد وسطی برای این دو شیوه از رسیدگی باشد. در این مقاله سعی بر این هست که با بررسی نظریه‌ی دادرسی تشخیصی، ضرورت بازگشت به دادرسی تشخیصی قضایی و نه قانونی در ضمن استفاده از تجربیات این نظریه‌ی آمریکایی مورد واکاوی قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. اردبیلى، سیدعبدالکریم؛ فقه الحدود والتعزیرات؛ ج1، چ2، محل نشر:قم، مؤسسة النشر لجامعة المفیدŠ، 1427ق.
  2. آشوری، محمد و جعفر موحدی؛ «طریقیت یا موضوعیت روش دادرسی مطالعه تطبیقی در فقه امامیه»، پژوهش حقوق کیفری؛ ش16، پاییز 1395، ص95ـ115.
  3. امامی، امید؛ «مکتب تحققی و نقش این مکتب در تحولات جرم‌شناسی (رؤیای بازپروری)»، فصلنامه الکترونیکی پژوهش‌های حقوقی قانون یار؛ ش1، بهار 1397، ص8-15.
  4. امامی، محمد؛ «مصلحت‌گرایی در دادرسی‌های جزایی»، حقوقی دادگستری؛ ش23، تابستان 1377، ص57ـ96.
  5. حاجی‌ده‌آبادی، محمدعلی و محمد قادری‌نیا؛ «مبانی، آثار و چالش‌های حق مجرم در تعیین سرنوشت خویش در دعوای کیفری»، حقوق اسلامی؛ ش51، زمستان 1395، ص71ـ102.
  6. خمینى، سیدروح‌الله؛ استفتائات؛ ج3، چ5، محل نشر: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1422ق.
  7. رستمی نجف‌آبادی، حامد؛ «بررسی قواعد فقهی تعزیرات»، مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی؛ ش23، بهار 1390، ص17ـ26.
  8. رستمی، هادی و واحد سلیمی؛ «رویکرد فایده‌گرایانه به مجازات در پرتو نظریه بنتام»، پژوهش‌های حقوق کیفری؛ ش1، زمستان 1394، ص137ـ157.
  9. روستاخیز، بهروز و عطیه آذرشب؛ «تأملی بر رهیافت تفهمی ـ تفسیری در روش‌شناسی انسان‌شناختی»، آفاق علوم انسانی؛ ش2، خرداد 1396، ص7ـ69.
  10. زند رضوی، سیامک و سیمین فروغ‌زاده؛ «سیمای جنسیت زن و مرد در قوانین خانواده و مجازات اسلامی»، علوم اجتماعی؛ ش6، تابستان، پاییز و زمستان 1384، ص8ـ61.
  11. سلمانی، ایمان؛ «مقایسه ادله کیفری در تعقیب جرم در حقوق ایران و فرانسه»، مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه؛ ش3، پاییز 1396، ص140ـ148.
  12. صادق‌منش، جعفر؛ «اختیارات قاضی در فرایند کیفری در حقوق اسلام و ایران»، دادرسی؛ ش31، فروردین و اردیبهشت 1381، ص5ـ50.
  13. صافی گلپایگانى، لطف‌الله؛ التعزیر (أحکامه و حدوده)؛ قم: مؤسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان، 1393.
  14. طوسی، ابوجعفر؛ الخلاف؛ ج5، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1407ق.
  15. طوسی، ابوجعفر؛ المبسوط فی فقه‌الإمامیة؛ چ3، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء آثار الجعفریه، 1387.
  16. قهرمانی، نصرالله؛ «مسئولیت‌های قاضی»، کانون وکلا؛ ش131، تابستان 1354، ص166ـ175.
  17. کلینی، ابوجعفر؛ اصول کافی؛ ج2، چ5، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.
  18. محقق داماد، سیدمصطفی؛ «قاعده قبح عقاب بلابیان و مقایسه آن با اصل قانونی‌بودن مجازات»، قضاوت؛ ش52، مرداد و شهریور 1387، ص53ـ56.
  19. محقق داماد، سیدمصطفی؛ قواعد فقه (بخش جزایی)؛ چ31، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، 1393.
  20. مظلومان، رضا؛ «داوری درباره بزهکار بدون شناخت او بی‌عدالتی است، گشودن پرونده شخصیت برای بزهکار ضروری است»، کانون وکلا؛ ش126، بهار 1353، ص56ـ61.
  21. مهرپور، حسین؛ «سرگذشت تعزیرات (نگرشی بر سیر قانونگذرای تعزیرات در جمهوری اسلامی ایران)»، کانون وکلا؛ ش148 و 149، پاییز و زمستان 1368، ص9ـ68.
  22. نجفی سنگ‌نیشتی، مائده؛ «اصل فردی‌کردن مجازات‌ها در حقوق کیفری ایران»، دانشگاه مازندران؛ 1395، ص13-26.
  23. هافمن، دنیس؛ قضاوت امریکایی؛ ترجمه عمادالدین باقی و محمدحسین باقی؛ تهران، نشر سرایی، 1382.
  24. الهام، غلامحسین؛ «اعتماد به قاضی (تحلیل مادّه 728 قانون مجازات اسلامی بر مبنای نظریات فقهی شورای نگهبان)»، دیدگاه‌های حقوق قضایی؛ ش57، بهار 1391، ص4ـ25.
  25. هداوند، مهدی؛ حقوق اداری تطبیقی؛ ج1، چ5، تهران: سمت، 1395.
  26. هداوند، مهدی؛ حقوق اداری تطبیقی؛ ج2، چ5، تهران: سمت، 1395.
  27. یزدیان جعفری، جعفر؛ «اصل فردی‌کردن مجازات‌ها؛ تبعیضی فاحش یا عدالتی عادلانه‌تر»، حقوق اسلامی؛ ش11، زمستان 1385، ص41ـ61.
  28. Bois, Pedain, Antje Du; In defence of subtantial sentencing discretion, Criminal Law Forum , 2017.
  29. Gershman, Bennet L; A Moral Standard for the Prosecutor's Exercise of the Charging Discretion, Pace University, 1993.
  30. Kessler and Morrison; The role of discretion in the criminal justice system , Stanford University, 1993.
  31. Miller, J. Langley; A study of criminal justice discretion, Purdue University, Journal of Criminal Justice February 1994.
  32. Peter W. Low; Reform of the sentencing process, Cambridge Law Journa, 1971.
  33. Stephen J. Schulhofer; Criminal justice discretion as a regulatory system, Chicago Press for The University of Chicago, 1988.
  34. Stith, kate; Fear of Discretion, Yale Law School, 1998.

Thomas II , George C, Discretion and Criminal Law: The Good, The Bad and the Mundane, Rutgers Law School, 2005