حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

ابعاد فقهی و حقوقی آزادی عقیده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
حسین جوان آراسته
دانشیار حقوق عمومی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
چکیده
آزادی عقیده به لحاظ اهمیت و حساسیت در صدر فهرست آزادیهای مدنی قراردارد. آزادی عقیده که اعم از آزادی عقیده دینی یا مذهبی است با توجه به ابعاد مختلف آن می تواند احکام متفاوتی را هم به لحاظ اصل پذیرش و هم به لحاظ محدودیتهای وارد بر آن، در برداشته باشد. این مقاله با روشی توصیفی- تحلیلی، ابعاد شش گانه آزادی عقیده را بر اساس موازین اسلامی و حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران مورد توجه قراداده و عند الاقضاء نیم نگاهی نیز به اسناد بین المللی حقوق بشر داشته است. با پرهیز از رویکردهای افراطی و تفریطی، یافته های مقاله نشان می دهد که آزادی عقیده در کلیت آن در نظام حقوقی اسلام به رسمیت شناخته شده و با ملاحظه قبض و بسطی که در حدود این آزادی در هر نظام حقوقی متناسب با اقتضائات خاص آن، مطرح است، می توان همسویی فی الجمله میان اندیشه اسلامی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی و اسناد بین المللی حقوق بشری را سراغ گرفت.
کلیدواژه‌ها
آزادی اندیشه
آزادی عقیده
تحمیل عقیده
ارتداد
حدود آزادی

موضوعات

  1. انصاری دزفولى، مرتضى‌بن‌محمدامین؛ صراط‌النجاة؛ قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى، 1415ق.
  2. برلین، آیزایا؛ چهار مقاله درباره آزادی؛ ترجمه محمدعلی موحد؛ چ3، تهران: خوارزمی، 1392.
  3. جوادی آملی، عبدالله؛ روزنامه جمهوری اسلامی (ویژه‌نامه صحیفه حوزه)؛ ش۴۸، ۳۰ اردیبهشت ۱۳۸۱.
  4. حسینی بهشتی، سیدمحمد و علی گلزاده غفوری؛ شناخت اسلام؛ چ8، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1371.
  5. حسینی بهشتی، سیدمحمد، حبیب‌الله پیمان، مهدی فتاپور و نورالدین کیانوری؛ آزادی، هرج و مرج، زورمداری؛ تهران: بقعه، 1386.
  6. حسینی بهشتی، سیدمحمد؛ حزب جمهوری اسلامی، مواضع تفصیلی؛ تهران: بقعه، 1388.
  7. حسینی بهشتی، سیدمحمد؛ حق و باطل از دیدگاه قرآن؛ تهران: بقعه، 1389.
  8. حسینی شیرازی، سیدمحمد؛ الفقه؛ بیروت: دارالعلوم، 1409ق.
  9. خمینى، سیدروح‌الله؛ نجاةالعباد؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ، 1422ق.
  10. خمینی، سیدروح‌الله؛ صحیفه امام‏؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ، [بی‌تا].
  11. خوانسارى، سیداحمد‌بن‌یوسف؛ جامع‌المدارک فی شرح مختصرالنافع؛ قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1405ق.
  12. رادمند، داور؛ «مبانی مشروعیت آزادی بیان و عقیده در آموزه‌های اسلام»، بازتاب اندیشه؛ ش7، مهر 1379، ص52ـ54.
  13. سبحانى، جعفر؛ نظام‌النکاح فی‌الشریعة الإسلامیة الغراء؛ قم: مؤسسه امام صادق†، [بی‌تا].
  14. سبحانی، جعفر؛ «آزادی عقیده و دستاویزی به نام ارتداد»، کلام اسلامی؛ ش48، زمستان 1382، ص5ـ17.
  15. سروش، محمد؛ آزادی، عقل و ایمان؛ قم، دبیرخانه مجلس خبرگان، 1381.
  16. شبیری زنجانى، سیدموسى؛ کتاب نکاح؛ قم: مؤسسه پژوهشى رأى‌پرداز، 1419ق.
  17. سودمندی، عبدالمجید و حسین شریفی طرازکوهی؛ «گستره حق آزادی دین و عقیده در اسناد بین‌المللی حقوق بشر»، پژوهش‌های حقوق تطبیقی؛ ش4، زمستان 1391، ص77ـ101.
  18. صدر، سیدموسی؛ «ارتداد و آزادی عقیده از نگاه قرآن»، پژوهش‌های قرآنی؛ ش34، تابستان 1382، ص11ـ94.
  19. صرامی، سیف‌الله؛ احکام مرتد ازدیدگاه اسلام و حقوق بشر؛ تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری، 1376.
  20. صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران؛ تهران: اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی، 1364.
  21. طباطبایى، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیرالقرآن؛ بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1390ق.
  22. طباطبایی مؤتمنی، منوچهر؛ آزادی‌های عمومی و حقوق بشر؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1370.
  23. طریحی، فخرالدین‌بن‌محمد؛ مجمع‌البحرین؛ چ3، تهران: مرتضوی، 1375.
  24. طوسى، محمد‌بن‌حسن؛ تهذیب‌الأحکام؛ چ4، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.
  25. کلینى، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ قم: دارالحدیث، ‏1429ق.
  26. گری، تیم؛ آزادی؛ ترجمه محمود سیفی؛ تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، 1387.
  27. لک‌زایی، شریف؛ آزادی سیاسی در اندیشه مطهری و بهشتی؛ قم: بوستان کتاب، 1387.
  28. مجلسى، محمدباقر؛ بحارالأنوار؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربى، 1403ق.
  29. مطهری مرتضی؛ ب؛ جاذبه و دافعه على†؛ تهران: صدرا، 1368.
  30. مطهری، مرتضی؛ الف؛ پیرامون انقلاب اسلامى؛ چ4، تهران: صدرا، 1368.
  31. مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار؛ ج20، تهران: صدرا، [بی‌تا].
  32. معرفت، محمدهادی؛ «حقوق متقابل مردم و حکومت»، دانشنامه امام على†؛ ج5، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1380.
  33. مکارم شیرازى، ناصر؛ کتاب النکاح؛ قم: انتشارات مدرسه امام على‌بن‌ابى‌طالب†، 1424ق.
  34. مکارم شیرازی، ناصر؛ الف؛ «آخرین سخن درباره حد مرتد فطری»، درس‌هایی از مکتب اسلام؛ ش6، شهریور 1363، ص13ـ15.
  35. مکارم شیرازی، ناصر؛ ب؛ «آیا توبه مرتد فطری قبول می‌شود؟»، درس‌هایی از مکتب اسلام؛ ش5، مرداد 1363، ص13ـ17.
  36. مهرپور، حسین؛ «دیدگاه اسلام در مورد آزادید عقیده و بیان»، نشریه دانشکده حقوق و علوم سیاسی؛ ش27، 1370، ص51ـ75.
  37. منتسکیو، شارل؛ روح‌القوانین؛ ترجمه علی‌اکبر مهتدی؛ چ8، تهران: امیرکبیر، 1362.
  38. https://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/UDHRIndex.aspx. Universal Declaration of Human Rights.
  39. https://en.wikisource.org/wiki/International Covenant on Civil and Political Rights.International Covenant on Civil and Political Rights.