حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

تبیین "تصرفات در‌حکم غصب" از منظر فقه و حقوق موضوعه ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهدی کیان مهر 1
رحیم سیاح 2
سیدحسام الدین حسینی 3
1 دانشجوی دکتری، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران
2 استادیار مدعو گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی،واحداهواز،دانشگاه آزاد اسلامی،اهواز،ایران و عضو هیات علمی گروه معارف دانشگاه صنعت نفت
3 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران
چکیده
براساس قانون مدنی ماده 308"غصب استیلاء بر حق غیر است به‌نحو عدوان و اثبات ید بر مال غیر بدون مجوز هم "در‌حکم غصب" است. چنانچه مشاهده می‌گردد قانون‌گذار به تبعیت از نظر فقها، قصد عدوان که در ‌غصب موجود است را از ابتدا نیاورده؛ دلیل اطلاق چنین تصرفاتی به "در‌حکم غصب" به این علت است که اولاً: ارکانی که برای غصب وجود دارد در اینجا کامل نیست؛ ثانیاً: ماهیت و مفهوم ذیل ماده‌308‌ق.م باصدر ماده یکی نیست؛ ثالثا: قانون‌گذار خواسته حکم صدر ماده‌308 را به ذیل آن تصریح دهد. در واقع، دو موضوع ماهیتاً با هم فرق دارند و فقط در‌حکم باهم مشترکند. لذا دومی را می‌گوییم در‌حکم اولی. این نظر هرچند اقوی به‌نظر می‌رسد ولی جامع و مانع نیست. با توجه به این‌که برخی ازمصادیق غصب بالاخص درعناوین دولتی، دارای وصف کیفری و تنبیهی می‌باشند، ولی"درحکم غصب" در بعضی مصادیق مانند مقبوض به‌عقد فاسد و عدم تخلیه منزل توسط مستاجر دارای وصف کیفری نیستند؛ هم‌چنین، با فرض پذیرش این‌که غصب ماده 308ق.م صرفاً وجه مدنی داشته باشد، مشاهده می‌گردد که مصادیقی از جمله خیانت در امانت، که از مصادیق در حکم غصب هستند، دارای وصف‌کیفری‌اند، اما غصب در ماده‌308 ق.م فاقد وصف‌کیفریست. اهمیت و ضرورت مقاله به این دلیل می‌باشد که، تفاوت‌های حکمی غصب و در‌حکم غصب مسبب تفارق اندیشه بین فقها و حقوق‌دانان، توسعه دامنه‌ی مصادیق "تصرفات در‌حکم غصب" و افتراق در رسیدگی‌ قضایی گردیده است. برآیند این‌که، می‌توان اظهار داشت که تاسیس نهاد "در حکم غصب" ماده 308 ق.م در فقه و حقوق ایران موضوعیت ندارد.
کلیدواژه‌ها
در‌حکم غصب
شبه‌‌غصب
غصب

موضوعات

  1.  

    1. ابن‌بابویه (قمّى)، محمد‌بن‌على؛ المقنع؛ ج1، قم: مؤسسه امام هادى†، 1415‌ق.
    2. ابو‌جیب، سعدی؛ القاموس‌الفقهی لغة و إصطلاحاً؛ ج1، دمشق: دارالفکر، 1408ق.
    3. اصفهانى، سیدابو‌الحسن؛ وسیلةالنجاة‌؛ ج1، تهران: چاپخانه مهر، 1393‌.
    4. امامى، سیدحسن؛ حقوق مدنى؛ ج4، چ3، تهران: انتشارات اسلامیه، 1388.
    5. بازگیر، یداله؛ سقوط تعهدات و ضمان قهری؛ ج1، تهران: انتشارات گنج، 1390.
    6. بحرانى (آل‌عصفور)، حسین‌بن‌محمد؛ الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح‌الشرائع؛ ج3، چ2، قم: مجمع‌البحوث العلمیه، 1420ق.
    7. بروجردی، حسین؛ منابع فقه شیعه؛ ج26، چ3، تهران: ایران و فرهنگ سبز، 1386.
    8. بهجت، محمد تقی؛ استفتاءات؛ ج1، چ2، قم: دفتر حضرت آیت الله العظمی بهجت، 1386.
    9. بهرامی احمدی، حمید؛ سوء استفاده از حق؛ ج1، تهران: انتشارات اطلاعات، 1391.
    10. تبریزى، جواد‌بن‌على؛ المسائل‌المنتخبة؛ ج1، چ5، قم: دارالصدیقة الشهیده، 1427ق.
    11. جبعی عاملى (شهید ثانى)، زین‌الدین‌بن‌على؛ الروضة البهیة فی شرح اللمعةالدمشقیة؛ ج1، تهران: کتابفروشى داورى، 1410ق.
    12. جبعی عاملى (شهید ثانى)، زین‌الدین‌بن‌على؛ مسالک‌الأفهام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ ج2، چ3، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیه، 1413ق.
    13. جبعی عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ حاشیة الإرشاد؛ ج4، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1414ق.
    14. حائرى، سیدعلى‌بن‌محمد؛ الشرح‌الصغیر؛ ج1، قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفىŠ، 1409‌ق.
    15. حسینی روحانی (قمّى)، سیدصادق؛ فقه‌الصادق؛ ج1، قم: دارالکتاب، 1412ق.
    16. حلّى، حسن ‌بن‌ یوسف‌ بن‌ مطهر؛ تذکرةالفقهاء؛ ج1، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1388.
    17. حلی، ابن ادریس؛ السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی؛ ج3، چ1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به حوزه علمیه، 1410ق.
    18. حلّی، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ قواعدالأحکام فی معرفة الحلال والحرام؛ ج10، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به حوزه علمیه، 1410ق.
    19. حمیرى، نشوان‌بن‌سعید؛ شمس‌العلوم و دواء کلام‌العرب من‌الکلوم؛ ج12، بیروت: دارالفکر المعاصر، 1420ق.
    20. خامنه‌ای، سید علی بن جواد حسینی؛ اجوبه الاستفتائات؛ ج1،چ1، قم: دفتر معظم له، 1424ق.
    21. خمینى، سیدروح‌الله؛ تحریرالوسیلة؛ ج1، چ21، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1425ق.
    22. داراب پور، مهراب، حقوق مدنی؛ ج1، چ4، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1387.
    23. دهخدا، علی اکبر؛ فرهنگ لغت؛ چ3، تهران: انتشارات دانشگاه، 1376.
    24. سیستانى، سیدعلى؛ منهاج‌الصالحین؛ ج2، قم: دفتر آیت‌الله سیستانى، 1417ق.
    25. صافی گلپایگانى، لطف‌الله؛ هدایةالعباد؛ ج1، قم: دارالقرآن الکریم، 1416ق.
    26. طاهرى، حبیب‌الله؛ حقوق مدنى؛ ج2، چ20، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1418ق.
    27. طبسى، نجم‌الدین؛ حقوق زندانى و موارد زندان؛ ج3، قم: بوستان کتاب، 1418ق.
    28. طوسى، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن؛ المبسوط؛ ج1، قم: المکتبة المرتضویه، 1387.
    29. عامری، حسین؛ حقوق تعهدات؛ ج1،چ1، تهران: انتشارات سمت، 1388.
    30. عاملى، سیدجواد‌بن‌محمد؛ مفتاح‌الکرامة فی شرح قواعدالعلاّمة؛ ج1، قم: دار إحیاء التراث‌العربی، 1418ق.
    31. فاضل لنکرانى، محمد؛ تفصیل‌الشریعة؛ ج1، قم: مرکز فقهى ائمه اطهار‰، 1429ق.
    32. قرشی، علی اکبر، قاموس قرآن؛ ج7، چ2، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1412ق.
    33. کاتوزیان، ناصر؛ ضمان قهری؛ ج1، چ6، تهران: دانشگاه تهران‌، 1374.
    34. کشاورز، بهمن؛ بررسی تحلیلی قانون جدید روابط مالک و مستأجر؛ ج1، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1389.
    35. کلینى، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ ج4، چ4، قم: دارالحدیث للطباعة والنشر، 1429ق.
    36. گیلانى (میرزاى قمّى)، ابوالقاسم‌بن‌محمدحسن؛ جامع‌الشتات فی أجوبةالسؤالات؛ ج1، تهران: مؤسسه کیهان، 1425ق.
    37. لنگرودی، محمدجعفر؛ ترمینولوژی حقوق؛ ج2، چ3، تهران: انتشارات گنج سخن، ‌1370.
    38. محدث نورى، میرزاحسین؛ مستدرک‌الوسائل؛ ج2، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1408ق.
    39. محقق داماد، سیدمصطفى؛ قواعد فقه؛ ج2، چ3، قم: مرکز نشر علوم اسلامى، 1406ق.
    40. محمود عبدالرحمان، عبدالمنعم؛ معجم المصطلحات و الفاظ الفقهیه؛ 3ج، ج1، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1420ق.
    41. مصطفوى، سیدمحمدکاظم؛ فقه المعاملات؛ ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1423ق.
    42. مکارم شیرازی، ناصر؛ استفتاءات؛ ج1، چ4، قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب†، 1427ق.
    43. نجفى (صاحب جواهر)، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ ج22، چ7، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1404ق.
    44. نراقى، مولى محمدمهدى؛ أنیس‌التجار؛ ج1، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه، 1425ق.
    45. هاشمی شاهرودی؛ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت†؛ ج3، چ1، قم: موسسه دایره المعارف فقه اسلامی، 1426ق.
    46. وجدانى فخر، قدرت‌الله؛ الجواهرالفخریة فی شرح الروضة‌البهیة؛ ج16، چ2، قم: انتشارات سماء قلم، 1426ق.