حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

جایگاه اصل مُثبت در فقه اسلامی و حقوق موضوعه ی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمود کاظمی
دانشیار دانشکده حقوق دانشگاه تهران
چکیده
مجرای اصول عملیه، موردی است که دلیل شرعی برای استنباط‌احکام شرعی وجودندارد؛ حکمی‌که با اصول ثابت می شود حکم ظاهری نامیده می شود. غالباً مؤدای اصول، حکم شرعی است و با اثبات حکم شرعی، لوازم آن نیز ثابت می‌شود. اماگاهی برای‌اثبات موضوع حکم شرعی نیز به‌اصول عملیه استناد می‌‌شودکه‌آنها را اصول موضوعی می‌نامند؛ مانند استصحاب موضوعی. در فرضی‌که مؤدای اصل استصحاب، موضوع حکم شرعی است با جریان استصحاب وجود واقعی موضوع ثابت نمی‌شود؛ زیرا این امرجنبه‌ی تکوینی داشته واصول توانایی آن را ندارند؛ بلکه از جهت ترتب آثار و احکام شرعی، موضوع تعبداً موجود فرض شده و حکم شرعی‌آن ثابت می‌شود. حال اگرآن موضوع لوازم عقلی وعادی داشته و برآن‌ حکم شرعی مترتب باشد، با جریان اصل، آن ها ثابت نشده و به تبع، حکم‌ شرعی مترتب برآن ‌‌نیزثابت نمی‌شود. زیرا لوازم عقلی وعادی موضوع که امری واقعی وتکوینی‌هستند، تابع وجود واقعی موضوعند، این بحث تحت عنوان «اصل مُثبت» مطرح است. مشهوراصولیین معتقدند‌که اصل، مثبت لوازم عقلی وعادی‌موضوع خود و حکم شرعی‌آن‌ نیست. این‌موضوع یکی ازمسائل مهم وکاربردی اصول فقه بوده‌وبسیار دقیق وظریف است به گونه‌ای که عدم دقت کافی ممکن است موجب سقوط در دامن اصل مثبت شود. در این مقاله تلاش کرده ایم برخی ازمهمترین مواردکاربرد این قاعده در فقه و حقوق موضوعه‌را بررسی وتحلیل کنیم؛ مواردی که برمبنای حجیت اصل مثبت وعدم آن، حکم آن متفاوت خواهدبود؛ از جمله، اختلاف درتاریخ فوت مورث، اختلاف در بیع مال مرهونه با اذن مرتهن، آثارنظریه‌ی کشف حکمی در عقد فضولی، اختلاف درضمان تلف مال در ید دیگری و....
کلیدواژه‌ها
مؤدای اصول عملیه
مصادیق اصل مثبت
اصل سببی ومسببی
اختلاف درتاریخ فوت مورث
اثبات اذن مرتهن در بیع مال مرهونه

موضوعات

  1. آشتیانی، میرزا محمدحسن؛ بحرالفوائد؛ ج3، چ1، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی، 1403ق.
  2. آشتیانی، میرزامحمدحسن؛ کتاب القضاء؛ چ1، تهران: چاپخانه نگین، ۱۳۶۹ق.
  3. اراکی، محمدعلی؛ کتاب البیع؛ ج1، چ1، قم: مؤسسه در راه حق، 1415ق.
  4. انصاری، مرتضی؛ فرائدالأصول (الرسائل)؛ ج1 و 2، چ1، قم: مؤسسه نشر اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، [بی‌تا].
  5. بجنوردی، سیدحسن؛ منتهی‌الأصول؛ ج2، قم: کتابفروشی بصیرتی، [بی‌تا].
  6. بحرانی، یوسف؛ حدائق‌الناضرة فی أحکام العترةالطاهرة؛ تحقیق محمدتقی ایروانی؛ ج25، چ1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، 1405ق.
  7. تبریزی، جواد؛ تنقیح مبانی‌الأحکام ـ کتاب القصاص؛ چ2، قم: دار صدیقةالشهیدةƒ، 1426ق.
  8. حائری شیرازی، سیدمحمدکاظم؛ فقه‌العقود؛ ج2، چ3، قم: مجمع‌الفکر الإسلامی، 1428ق.
  9. حائزی یزدی، عبدالکریم؛ دررالفرائد (تقریرات درس اصول سیدمحمد فشارکی)؛ ج2، قم: انتشارات مهر، [بی‌تا].
  10. حسینی شیرازی، سیدمحمدصادق؛ التعلیقات على شرائع‌الإسلام؛ چ3، قم: انتشارات استقلال‌، 1425ق.
  11. حسینی عاملی، سیدمحمدجواد؛ مفتاح‌الکرامة فی شرح قواعدالعلامة؛ ج6، چ1، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، [بی‌تا].
  12. حسینی میلانی، سیدعلی؛ تحقیق‌الأصول (تقریرات اصول آیت‌الله وحید خراسانی)؛ ج1، چ2، قم: انتشارات حقایق، 1428ق.
  13. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ تحریرالأحکام الشرعیة علی مذهب‌الإمامیة؛ تحقیق ابراهیم بهادری؛ ج5، چ1، قم: مؤسسه امام صادق†، 1420ق.
  14. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ تذکرةالفقهاء؛ ج16، چ1، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1414ق.
  15. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ قواعدالأحکام فی مسائل الحلال والحرام؛ تحقیق گروه پژوهشی دفتر انتشارات اسلامى؛ ج3، چ1، قم: ‌دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق.
  16. حلّی (محقق حلّی)، نجم‌الدین جعفربن‌حسن؛ شرائع‌الإسلام فی مسائل الحلال والحرام؛ تحقیق عبدالحسین محمدعلی؛ ج4، چ2، قم: انتشارات اسماعیلیان، 1408ق.
  17. خمینی، سیدروح‌الله؛ مناهج‌الوصول؛ ج1، چ1، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1415ق.
  18. خویی، سیدابوالقاسم (الف)؛ مبانی تکملةالمنهاج (موسوعة الإمام الخوئی)؛ ج42، چ1، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، 1422ق.
  19. خویی، سیدابوالقاسم (ب)؛ مصباح‌الأصول؛ ج3، چ1، قم: مؤسسه نشر الفقاهه، 1422ق.
  20. خویی، سیدابوالقاسم؛ دراسات فی‌الأصول (تقریرات درس اصول)؛ تقریر سیدعلی هاشمی شاهرودی؛ ج4، چ1، قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، 1419ق.
  21. رشتی، میرزاحبیب‌الله؛ فقه‌الإمامیه (قسم‌الخیارات)؛ چ1، قم: کتابفروشی داوری، 1407ق.
  22. رشتی، میرزاحبیب‌الله؛ کتاب‌القضاء؛ تحقیق سیداحمد حسینی؛ چ1، قم: دارالقرآن الکریم، 1401ق.
  23. روحانی، سیدمحمدحسین؛ متتقی‌الأصول (تقریرات درس اصول)؛ تقریر عبدالصاحب حکیم؛ ج6، چ1، قم: انتشارات امیر، 1413ق.
  24. سبزواری، سیدعبدالأعلی؛ مهذب‌الأحکام؛ ج30، چ4، بیروت: مؤسسة المنار، 1413ق.
  25. صدر، سیدمحمدباقر؛ دروس فی علم‌الأصول؛ ج2، چ8، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1430ق.
  26. طباطبایی حکیم، سیدمحسن؛ حقائق‌الأصول؛ ج2، چ1، قم: انتشارات بصیرتی، 1408ق.
  27. طباطبایی یزدی، سیدمحمد کاظم؛ تکملة العروةالوثقى‌؛ تحقیق سیدمحمدحسین طباطبایى؛ ج2، چ1، قم: کتابفروشى داورى‌، 1414ق.
  28. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم؛ حاشیة الکتاب المکاسب؛ ج2، چ2، قم: مؤسسه طیبة لإحیاءالتراث، 1429ق.
  29. طباطبایی‌حکیم، سیدمحسن؛ مستمسک العروةالوثقی؛ ج2، چ1، قم: مؤسسه دارالتفسیر، ۱۴۱۶ق.
  30. طوسی، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن؛ الخلاف؛ تحقیق علی خراسانی و همکاران؛ ج3، چ1، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1407ق.
  31. طوسی، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن؛ المبسوط فی فقه‌الإمامیة؛ ج8، چ3، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریه، 1387ق.
  32. عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ مسالک‌الأفهام فی تنقیح شرائع‌الإسلام؛ ج5 و 14، چ1، قم: مؤسسة المعارف‌الإسلامیه، 1413ق.
  33. عاملی، میرزاهاشم؛ مجمع‌الأفکار (تقریرات درس اصول)؛ تقریر محمدعلی اسماعیل‌پور؛ ج4، چ1، قم: چاپخانه علمیه، ۱۳۹۵ق.
  34. عراقی، سیدضیاءالدین؛ کتاب القضاء؛ تصحیح محمدهادی معرفت؛ چ1، قم: چاپخانه مهر، [بی‌تا].
  35. فاضل لنکرانی، محمد؛ تفصیل‌الشریعة‌ فی شرح ‌تحریرالوسیلة، الطلاق والمواریث؛ چ1، قم: مرکر فقهی ائمه اطهار‰، ۱۴۲۱ق.
  36. فاضل هندى، محمد‌بن‌حسن‌؛ کشف‌اللثام والإبهام عن‌القواعد؛ تحقیق گروه پژوهشی دفتر انتشارات اسلامی؛ ج10، چ1، قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1416ق.
  37. فیاض کابلی، محمداسحاق؛ منهاج‌الصالحین؛ ج3، [بی‌جا]: [بی‌نا]، [بی‌تا].
  38. کاتوزیان، ناصر؛ حقوق مدنی، قواعد عمومی قراردادها؛ ج2، چ1، تهران: انتشارات بهنشر، 1366.
  39. کاظمی، محمود؛ «نظریه اصل مثبت: مطالعه قلمرو اثباتی اصول عملیه»، پژوهشنامه انتقادی مطالعه متون و برنامه‌های علوم انسانی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ماهنامه علمی (مقاله علمی ـ پژوهشی)؛ ش12،زمستان 1398، ص275ـ298.
  40. گلپایگانی، سیدمحمدرضا؛ إفاضةالفوائد؛ ج2، چ1، قم: انتشارات دارالقرآن الکریم، 1410ق.
  41. مظفر، محمدرضا؛ أصول‌الفقه؛ ج2، چ2، نجف: دارالنعمان، 1386ق.
  42. موسوی تبریزی، میرزاموسی؛ أوثق‌الوسائل فی شرح‌الرسائل؛ قم: انتشارات کتاب نجفی، 1369.
  43. نایینی، میرزاحسین؛ أجودالتقریرات (تقریرات درس اصول)؛ تقریر سیدابوالقاسم خویی؛ ج2، چ1، قم: انتشارات مصطفوی، 1368.
  44. نایینی، میرزاحسین؛ المکاسب والبیع؛ ج2، چ1، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق.
  45. نایینی، میرزاحسین؛ فوائدالأصول (تقریرات درس اصول)؛ تقریر شیخ محمدعلی کاظمی؛ ج4، چ1، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1417ق.
  46. نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ ج25، 39 و 40، چ7، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1404ق.
  47. نجفی، محمدرضا؛ وفایةالأذهان؛ چ1، قم: مؤسسه آل‌البیت، 1423ه.ق.
  48. نجم‌آبادی، میرزا ابوالفضل؛ الرسائل‌الفقهیة (تقریرات دروس میرزاحسین نایینی و آقاضیاءالدین عراقی)؛ چ1، قم: مؤسسه معارف اسلامی امام رضا†، 1421ق.
  49. همدانی، آقارضا؛ مصباح‌الفقیه؛ ج14، چ1، قم: مؤسسه نشر اسلامی،1416ه.ق.