حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

دامنه اعمال قاعده «ضرورت » بر مقررات جهاد در فقه اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سید مصطفی محقق داماد 1
نادر اخگری بناب 2
1 عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی
2 دانشجوی دکتری حقوق بین‌الملل دانشگاه شهیدبهشتی
چکیده
یکی از قواعد مهمی که در اکثر ابواب فقهی مورد استفاده قرار می گیرد «قاعده ضرورت» می باشد. طبق این قاعده ارتکاب فعل حرام و ممنوع با رعایت برخی شرایط از جمله «رعایت تناسب» مجاز می باشد. از این رو با این که حمله به اهداف غیرنظامی در حالت عادی از منظر مقررات اسلامی مجاز نیست اما با تحقق ضرورت نظامی حمله در چارچوب رعایت شرایط مقرر برای ارتکاب فعل ضروری مجاز می شود. اما با این وجود تحقق ضرورت نظامی در زمان جنگ نمی تواند دلیلی برای استفاده از تسلیحات کشتارجمعی باشد. لذا برای حفظ حکومت اسلامی یا اساس اسلام نمی توان از تسلیحات کشتارجمعی استفاده نمود. زیرا این امر نقض غرض از وجود اسلام و تشکیل حکومت اسلامی خواهد بود. علاوه بر این که امروزه باعنایت به پراکندگی کشورهای اسلامی و مسلمان ها در اقصی نقاط جهان، عملا نابودی اساس اسلام میسر نمی باشد. در نتیجه ضرورت حفظ «بیضة الاسلام» هرگز امکان تحقق نخواهد یافت. تا ضرورت استفاده از تسلیحات کشتارجمعی مهیا شود.
کلیدواژه‌ها
ضرورت
حکم ثانوی
تسلیحات کشتارجمعی
تناسب
بیضة الاسلام
حکومت

موضوعات

  1. حلّی، محمدبن‌ادریس؛ السرائرالحاوی لتحریرالفتاوی؛ چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1410ق.
  2. ابن‌حمزه، محمد‌بن‌علی‌بن‌حمز؛ الوسیلة إلی نیل‌الفضیلة؛ قم: مکتبة آیة‌الله المرعشی النجفی، 1408ق‏.
  3. ابن‌عربی، محمد؛ أحکام‌القرآن؛ [بی‌جا]: [بی‌نا]، [بی‌تا].
  4. ابن‌منظور، ابوالفضل؛ لسان‌العرب؛ چ3، بیروت: دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع ـ دار صادر، 1414ق.
  5. تبریزی، شیخ جواد؛ صراط‌النجاة؛ [بی‌جا]: [بی‌نا]، [بی‌تا].
  6. حرّ عاملی، محمد؛ وسائل‌الشیعة؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1409ق.
  7. حسینی شیرازی، سیدمحمد؛ الفقه؛ چ2، بیروت: دارالعلوم، 1409ق.
  8. حسینی شیرازی، سیدمحمد؛ الفقه‌البیّئة؛ بیروت: مؤسسة الوعی الإسلامی، 1420 ق.
  9. حلبی شافعی، ابوالفرج؛ السیرةالحلبیة (إنسان‌العیون فی سیرة الأمین‌المأمون)؛ چ2، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1427ق.
  10. حلبی، ابوصلاح؛ الکافی فی‌الفقه؛ اصفهان: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1403ق.
  11. حلّی (علامه حلّی)، حسن بن یوسف؛ إرشادالأذهان إلی أحکام‌الإیمان؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1410ق.
  12. حلّی (علامه حلّی)، حسن بن یوسف ؛ تذکرةالفقهاء؛ قم: مؤسسة آل‌البیت‰ لإحیاءالتراث، [بی‌تا]‏.
  13. حلّی (علامه حلّی)، حسن بن یوسف ؛ قواعدالأحکام فی معرفة الحلال والحرام؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق.
  14. حلّی (محقق حلّی)، نجم الدین؛ المختصرالنافع فی فقه‌الإمامیة؛ چ6، قم: مؤسسة المطبوعات الدینیه، 1418ق.
  15. حلّی (محقق حلّی)، نجم الدین؛ شرائع‌الإسلام فی مسائل الحلال والحرام؛ چ2، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1408ق.
  16. حلّی، شمس‌الدین محمد؛ معالم‌الدین فی فقه آل یاسین؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1424ق.
  17. حلّی، یحیی‌بن‌سعید؛ الجامع للشرائع؛ قم: مؤسسة سیدالشهداء العلمیة، 1405ق.
  18. خمینی، سیدروح‌الله؛ صحیفه امام؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1388.
  19. رفیعی علوی، سیداحسان و امیر قائدی؛ «نقد تطبیقی رأی دیوان بین‌المللی دادگستری (ICJ) درخصوص به‌کارگیری سلاح هسته‌ای ازمنظر آموزه‌های اسلام و حقوق بشردوستانه بین‌المللی»، دوفصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی؛ ش5، پاییز و زمستان 1392، ص107-125
  20. زحیلی، وهبه؛ التفسیرالمنیر فی‌العقیدة والشریعة والمنهج؛ چ2، بیروت: دارالفکر، 1418ق.
  21. زحیلی، وهبه؛ نظریة الضرورة الشرعیة؛ چ4، دمشق: دارالفکر، 1997م.
  22. سبزواری، سیدعبدالأعلی؛ مهذّب‌الأحکام فی بیان الحلال والحرام؛ چ4، قم: مؤسسة المنار، 1413 ق.
  23. سرخسی، محمد‌بن‌احمد؛ المبسوط؛ بیروت: دارالمعرفه، 1414ق.
  24. سعدی، ابوجیب؛ القاموس‌الفقهی لغة و إصطلاحاً؛ چ2، دمشق: دارالفکر، 1408ق.
  25. موسوی رضی، محمدبن‌حسین؛ نهج‌البلاغة؛ قم: مؤسسه نهج‌البلاغه، 1414ق.
  26. شریف کاشانی، ملاحبیب‌الله؛ مستقصی مدارک القواعد؛ قم: چاپخانه علمیه، 1404ق.
  27. عاملى، زین‌الدین؛ الروضةالبهیة فی شرح‌اللمعة؛ قم: مکتبة الداوری‏، 1410ق.
  28. طباطبایی حائری، سیدعلی؛ ریاض‌المسائل؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1418ق.
  29. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزان؛ ترجمه سیدمحمدباقرموسوی همدانی؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1374.
  30. طنطاوی، سیدمحمد؛ التفسیرالوسیط للقرآن‌الکریم؛ قاهره: [بی‌نا]، [بی‌تا].
  31. طوسی، محمدبن‌حسن؛ التبیان فی تفسیرالقرآن؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی‏، [بی‌تا].
  32. طوسی، محمدبن‌حسن؛ النهایة فی مجرد الفقه والفتاوی؛ چ2، بیروت: دارالکتاب العربی، 1400ق.
  33. علیدوست، ابوالقاسم؛ «فقه تولید، انباشت و کاربرد سلاح‌های غیرمتعارف با محوریت فقه امامیه»، حقوق اسلامی؛ ش38، پاییز 1392، ص7ـ28.
  34. عمید زنجانی، عباسعلی؛ فقه سیاسی (حقوق و قواعد مخاصمات در حوزه جهاد اسلامی و حقوق بین‌الملل اسلام)؛ ج5، تهران: نشر امیرکبیر، 1383.
  35. فاضل اصفهانی، محمدبن‌حسن؛ کشف‌اللثام والإبهام عن قواعدالأحکام؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1416ق.
  36. فاضل لنکرانی، محمدجواد؛ «تولید و استفاده از سلاح‌های کشتارجمعی از دیدگاه فقه اسلامی»، فصلنامه حقوق اسلامی؛ ش39، زمستان 1392، ص7-34.
  37. فراهیدی، خلیل؛ کتاب العین؛ چ2، قم: نشر هجرت، 1410ق.
  38. فضل‌الله، سیدمحمدحسین؛ کتاب الجهاد؛ بیروت: دارالملاک، 1419ق.
  39. فیض کاشانی، محمدمحسن؛ الوافی؛ اصفهان: کتابخانه امام امیرالمؤمنین علی†، 1406ق.
  40. کلینی، جعفر؛ الکافی؛ چ4، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.
  41. نوری، میرزاحسین؛ مستدرک‌الوسائل و مستنبط‌المسائل؛ بیروت: مؤسسه آل‌البیت‰، 1408ق.
  42. محقق سبزواری، محمدباقر؛ کفایةالأحکام؛ اصفهان: انتشارات مهدوی، [بی‌تا].
  43. محمد الرملاوی، محمدسعید؛ «موقف‌الشریعة من إستخدام التکنولوجیا النوویة والکیمیائیة والبیولوجیة فی‌الأغراض السلمیة والعسکریة»، مجلة قطاع الشریعة والقانون؛ ش7، 2013، ص737ـ898.
  44. مدنی کاشانی، حاج آقارضا؛ کتاب القصاص للفقهاء والخواص؛ چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1410ق.
  45. مقدس اردبیلی، احمد؛ زبدةالبیان فی أحکام‌القرآن؛ تهران: المکتبةالجعفریة لإحیاء الآثارالجعفریه، [بی‌تا].
  46. مقدس اردبیلی، احمد؛ مجمع‌الفائدة والبرهان فی شرح إرشادالأذهان؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1403ق.
  47. مقری فیومی، احمد؛ المصباح‌المنیر فی غریب الشرح‌الکبیر للرافعی؛ قم: منشورات دارالرضی، [بی‌تا].
  48. مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه؛ تهران: دارالکتب الإسلامی، 1374.
  49. ممتاز، جمشید؛ حقوق بین‌الملل سلاح‌های کشتارجمعی؛ ترجمه امیرحسین رنجبریان؛ تهران: میزان، 1390.
  50. مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی؛ فرهنگ فقه؛ چ3، قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، 1390.
  51. موسوی اردبیلی، سیدعبدالکریم؛ فقه‌الحدود والتعزیرات؛ چ2، قم: مؤسسة النشر لجامعة المفیدŠ، 1427ق.
  52. موسی عوض، عادل؛ أسلحةالدمار الشامل و موقف الفقه‌الإسلامی منها (دراسة مقارنة)؛ [بی‌جا]: [بی‌نا]، 2007م.
  53. میثمی تهرانی، علی؛ «واکاوی ادله حرمت استفاده از سلاح‌های کشتارجمعی»، فقه اهلبیت‰؛ ش77ـ78،  بهار و تابستان 1393، ص 299-341
  54. نایینی، محمدحسین؛ تنبیه‌الأمة و تنزیه‌الملّة؛ تصحیح و توضیح سیدمحمود طالقانی؛ تهران: شرکت سهامی انتشار، 1358.
  55. نجفی (کاشف‌الغطاء)، شیخ جعفر؛ کشف‌الغطاء؛ قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1422ق.
  56. نجفی (کاشف‌الغطاء)، شیخ جعفر؛ الفوائدالجعفریة؛ نجف: مؤسسه کاشف‌الغطاء، [بی‌تا].
  57. نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ چ7، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، [بی‌تا].
  58. هاشمی، سیدمحمدامین؛ بررسی تطبیقی دفاع در اسلام و حقوق بین‌الملل؛ چ2، قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، 1394.
  59. Commentaries On The Draft Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, 2001, Act 25.
  60. Convention (I) , Geneva, 12 August 1949, Article 33:» in case of urgent military necessity«.
  61. Convention (IV) , Geneva, 12 August 1949, Article 53.
  62. Draft Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, 2001.
  63. Eric A. Croddy and James J. Wirtz, Editors (2005) , Weapons of Mass Destruction,An Encyclopediaof Worldwide Policy,Technology, and History, Volume I: Chemical and Biological Weapons, California, p ix.
  64. Lieber Code of April 24, 1863.
  65. Military necessity, as understood by modern civilized nations, consists in the necessity of those measures which are indispensable for securing the ends of the war, and which are lawful according to the modern law and usages of war.
  66. Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, (Protocol I) , 8 June 1977.