حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

امکان‌سنجی بهره‌گیری از هوش مصنوعی در مصلحت‌سنجی قضاییِ تعیین و اجرای کیفر در نظام کیفری اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه و حقوق جزا، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه فقه و حقوق جزا، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران.
10.22034/ilaw.2026.2057193.3590
چکیده
مصلحت‌سنجی در فقه و حقوق اسلامی به‌ویژه در صدور و اجرای احکام کیفری، نیازمند بررسی عوامل مختلفی از جمله، ابعاد شخصیتی و اجتماعی بزهکار و نیز شرایط و اقتضائات جامعه است که به‌دلیل تنوع و پیچیدگی این متغیرها، استفاده از روش‌های سنّتی دشوار و زمان‌بر به‌نظر می‌رسد. پژوهش حاضر با تمرکز بر حوزه‌های اختیاری قاضی در نظام کیفری اسلامی، مانند تخفیف یا تعویق مجازات، به بررسی امکان استفاده از الگوریتم‌های هوش مصنوعی برای تقویت فرآیند مصلحت‌سنجی پرداخته است. در این راستا، ضمن تبیین جایگاه فقهی مصلحت، چهارچوبی برای بهره‌گیری از فناوری در تحلیل چندبعدی داده‌ها و تصمیم‌سازی قضایی ارائه شده است. استفاده از هوش مصنوعی در این پژوهش به‌عنوان ابزار مکمل در جهت ارتقای عدالت و کارایی نظام کیفری اسلامی درنظر گرفته شده است. همچنین مقاله حاضر چالش‌ها و محدودیت‌های احتمالی استفاده از هوش مصنوعی دراین‌زمینه را متذکر شده است. این پژوهش به روش کیفی و با رویکرد تحلیلی ـ توصیفی، داده‌های مورد نیاز ازطریق مطالعات کتابخانه‌ای و مرور منابع تخصی گردآوری شده و نوآوری آن در معرفی راهکارهای فناورانه برای ارتقای دقت و سرعت مصلحت‌سنجی و بهبود نظام کیفری اسلامی است. دستاورد پژوهش، ارائه مدلی مفهومی برای بهره‌گیری از تکنیک‌های تحلیل داده در تصمیمات کیفریِ اختیاری، متناسب با اصول فقهی و اهداف شریعت است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.       ابن‌ابی‌الحدید، عزالدین‌بن‌هبه اللّه؛ شرح نهج‌البلاغه؛ ج10، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1387.
2.       ابن‌عاشور، محمدطاهر؛ مقاصدالشریعة الإسلامیة؛ تحقیق محمدطاهر میساوی؛ ج1، اردن: دارالنفائس، 1421ق.
3.       افتخاری، اصغر؛ «مصلحت به‌مثابه روش»، مجموعه مقالات کنگره امام خمینیŠ و حکومت اسلامی (احکام حکومتی و مصلحت)؛ ج7، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1378، ص286ـ318.
4.       جبعی عاملی، زین‌الدین؛ القواعد والفوائد؛ ج1، قم: مکتبةالمفید، [بی‌تا].
5.       جبعی عاملی، زین‌الدین؛ مسالک‌الأفهام إلی تنقیح شرائع‌الإسلام؛ ج3، قم: مؤسسه معارف اسلامیه، 1413ق.
6.       جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ مکتب‌های حقوقی و حقوق اسلام؛ تهران: انتشارات گنج دانش، 1370.
7.       جلیلی، سعید؛ سیاست خارجی پیامبرˆ؛ تهران: انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی، 1373.
8.       حلّی (فخرالمحققین)، محمد‌بن‌حسن؛ إیضاح‌الفوائد فی شرح إشکالات‌القواعد؛ ج4، قم: اسماعیلیان، 1363.
9.       حلّی، حسن‌بن‌یوسف؛ تحریرالأحکام الشرعیة علی‌المذهب الإمامیة؛ مشهد: مؤسسه آل‌البیت‰، [بی‌تا].
10.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ صحیفه امام؛ ج15 و 18، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1386.
11.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ صحیفه نور؛ ج2، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1410ق.
12.  خویی، سیدابوالقاسم؛ مبانی تکملةالمنهاج؛ ج2، نجف: مطبعةالآداب، [بی‌تا].
13.  دهقان چاچکامی، حمید؛ جایگاه مصلحت در قانونگذاری کیفری ایران؛ به‌کوشش جواد یوسفی ساداتی؛ قم: مؤسسه بوستان کتاب، 1390.
14.  دهقانی، محمد؛ مصلحت در فقه عامه و امامیه (رساله دکتری)؛ تهران: دانشگاه تهران، 1382.
15.  راسخ، محمد؛ حق و مصلحت؛ تهران: طرح نو، 1381.
16.  رستمی نجف‌آبادی، حامد؛ واکاوی مفهوم مصلحت و کاربرد آن در مجازات‌های شرعی با نگاهی به قانون مجازات اسلامی»، مجله مطالعات فقه و حقوق اسلامی؛ ش28، پاییز 1401، ص75ـ102.
17.  زارعی، زهرا و رحیم زارعی؛ «کاربرد هوش مصنوعی در اجتهاد»، دوفصلنامه علمی پژوهشی فقاهت؛ ش2، اردیبهشت 1403، ص38ـ53.
18.  سلمانپور، محمدجواد و مریم طالبی‌علی؛ «امکان‌سنجی و نحوه استفاده از هوش مصنوعی در امر اجتهاد فقیه»، مجله مطالعات حقوق؛ ش34، تابستان 1402، ص253ـ265.
19.  موسوی بغدادی، سیدابوالقاسم؛ رسائل‌الشریف المرتضی؛ ج3، قم: دارالقرآن‌الکریم، 1405.
20.  سیستانی، سیدعلی؛ قاعده لاضرر و لاضرار (تقریرات)؛ قم: مکتبة آیة‌اللّه العظمی السیدالسیستانی، 1414ق.
21.  شمسی کوشکی، روح‌اللّه؛ نظام مسائل و کاربردهای فناوری هوش مصنوعی در اجتهاد؛ قم: دفتر مطالعات اسلامی و ارتباطات حوزوی، 1399.
22.  صالح‌پور، جهانگیر؛ «فرآیند عرفی‌شدن فقه شیعه»، مجله کیان؛ ش24، 1374، ص17ـ23.
23.  صدر، سیدمحمدباقر؛ اقتصادنا؛ تحقیق مکتب‌الأعلام الإسلامی؛ چ3، قم: بوستان کتاب، 1429ق.
24.  طاهری، علی‌اصغر؛ «مهندسی آینده اجتهاد و کاربست هوش مصنوعی در تقنین، توسعه، تضییق و تأسیس احکام شرعی»، مجموعه مقالات هجدهمین کنفرانس بین‌المللی مطالعات حقوقی و قضایی؛ مرداد 1403.
25.  علیدوست، ابوالقاسم؛ فقه و مصلحت؛ چ13، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1402.
26.  عمید زنجانی، عباسعلی؛ درآمدی بر حقوق اسلامی تطبیقی؛ تهران: میزان، 1382.
27.  عوده، عبدالقادر؛ التشریع‌الجنایی الإسلامی؛ ترجمه ناصر قربان‌نیا و همکاران؛ ج1، تهران: نشر جهاد دانشگاهی شهیدبهشتی، 1372.
28.  فاضل مقداد، جمال‌الدین؛ التنقیح‌الرائع لمختصرالشرائع؛ ج1، قم: مکتبة آیة‌اللّه العظمی المرعشی‌النجفیŠ، 1404.
29.  کاتوزیان، ناصر؛ فلسفه حقوق؛ ج1، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1385.
30.  کلینی، محمدبن‌یعقوب؛ الفروع من‌الکافی؛ تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری؛ ج5، چ2، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1391.
31.  کوکسال، اسماعیل؛ تغیّرالأحکام فی‌الشریعة الإسلامیة؛ بیروت: مؤسسةالرساله، 1421ق.
32.  گرجی، ابوالقاسم؛ مقالات حقوقی؛ ج2، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1369.
33.  گلپایگانی، سیدمحمدرضا؛ الدرّالمنضود فی أحکام‌الحدود؛ تقریر علی کریمی جهرمی؛ ج1، قم: انتشارات دارالقرآن‌الکریم، 1372.
34.  مجلسی، محمدتقی؛ روضةالمتقین فی شرح من لایحضره‌الفقیه؛ ج3، قم: بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور، 1406ق.
35.  محقق داماد، سیدمصطفی؛ قواعد فقه (بخش جزایی)؛ ج4، چ12، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، 1406ق.
36.  محقق داماد، سیدمصطفی؛ قواعد فقه (بخش مدنی)؛ ج1، تهران: سمت، 1380.
37.  مدنی کاشانی، آقارضا؛ کتاب‌الدیات؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامی، 1408ق.
38.  مرادی، مسعود؛ «تحلیل و بررسی فواید و مضرات هوش مصنوعی در اجتهاد»، نشریه آفاق علوم انسانی؛ ش84، فروردین 1403، ص45ـ60.
39.  مشکینی، علی؛ اصطلاحات‌الأصول؛ قم: انتشارات حکمت، 1348.
40.  مطهری، مرتضی؛ سیری در سیره نبوی؛ قم: انتشارات صدرا، 1376.
41.  مکارم شیرازی، ناصر؛ أنوارالأصول؛ ج2، قم: مدرسة الإمام علی‌بن‌أبی‌طالب†، 1416ق.
42.  منتظری، حسینعلی؛ مجموعه دیدگاه‌ها؛ ج1، [بی‌جا]: [بی‌نا]، 1381.
43.  مؤمنی، عابدین، سیدمحمود علوی و حامد رستمی نجف‌آبادی؛ «مؤلفه‌های تأثیرگذار در اجرای حدود»، نشریه مطالعات فقه و حقوق اسلامی؛ ش17، پاییز و زمستان 1396، ص235ـ256.
44.  میرزای قمی، ابوالقاسم؛ جامع‌الشتات؛ ج1، چ4، تهران: انتشارات کیهان، 1375.
45.  نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام؛ ج43، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1404.
46.    Babu, C.V.S. Bhavana, K.R. Samnatha, M (2024) Fuzzy Logic in Multi-Criteria Decision Making. Advances in computational intelligence and robotics book series.
47.    Begum, I.P. Banu, D.N (2024) Data mining techniques. In book: Futuristic Trends in Information Technology Volume 3 Book 2.
48.    Cass R. Sunstein (2001). Of Artificial Intelligence and Legal Reasoning. University of Chicago Law School, Roundtable 29.
49.    Chakarverti, M. Sharma, N. Divivedi, R.R (2019) Prediction Analysis Techniques of Data Mining: A Review. Social Science Research Network, Proceedings of 2nd International Conference on Advanced Computing and Software Engineering.
50.    Das, P (2025) Multivariate Analyse. In book: Ökonometrie in Theorie und Praxis.
51.    Duan, Y. Edwards, J.S. Dwivedi, Y.K (2019) Artificial intelligence for decision making in the era of Big Data – evolution, challenges and research agenda. International Journal of Information Management, Volume 48.
52.    Dwivedi, Y.K. et al (2021) Artificial Intelligence (AI): Multidisciplinary perspectives on emerging challenges, opportunities, and agenda for research, practice and policy. International Journal of Information Management, Volume 57.
53.    Eriksson, L. Lagerkvist, V (2022) A Multivariate Complexity Analysis of Qualitative Reasoning Problems. Proceedings of the Thirty-First International Joint Conference on Artificial Intelligence.
54.    Golilarz, N.A. Hossain, E. Addeh, A. Rahimi, K.A (2024) Learning Algorithms Made Simple. Cornell University.
55.    Haenlein, M. Kaplan, A. Tan, C.W. & Zhan, P (2019) Artificial intelligence (AI) and management analytics. Published online.
56.    Han, J (1996). Data mining techniques. University of British Columbia, Vol. 25, Iss: 2.
57.    Kumar, D (2023) The Use of Artificial Intelligence in Data Analysis and Business Intelligence. Advances in logistics, operations, and management science book series, Routledge.
58.    Lok, H.T (2024) Research on the Application of AI Technologies in Computer Network Data Analysis. Transactions on computer science and intelligent systems research, Warwick Evans Publishing - Vol. 8.
59.    Mhatre, M. Pawar, R (2022) A Review on Artificial Neural Network Approach in Data Mining. International Journal of Advanced Research in Science, Communication and Technology.
60.    Miller, D.D. and Brown, E.W (2018) Artificial Intelligence in Medical Practice: The Question to the Answer. The American Journal of Medicine, N. 131.
61.    Müller, V.C. Bostrom, N (2016) Future Progress in Artificial Intelligence: A Survey of Expert Opinion. In book: Fundamental Issues of Artificial Intelligence, Publisher: Springer.
62.    Muñoz, G.F.R (2024) Implicaciones de la inteligencia artificial en la metodología de investigación. Journal Article en Revista de investigación en tecnologías de la información.
63.    Pasupuleti, M.K (2024) Advanced AI for Topological Data Analysis: Decoding Complex High-Dimensional Structures. In book: AI in Topological Data Analysis: Understanding High-Dimensional Data Structures (pp.163-198) Publisher: National Education Services.
64.    Rakhimov, B. Akrom, A. Mekhrbonu, R. Makharov, K (2024) Search for Hidden Patterns in the Study of Coronavirus Patients Using Data Mining Methods. Springer International Publishing.
65.    Russell, S.J. & Norvig, P (2016) Artificial Intelligence: A Modern Approach. Pearson Education Limited, Malaysia.
66.    Saini, A. Dhuriya, G. Jain, A. Mishra, A (2024) Machine Learning Algorithms and Applications. Auerbach Publications.
67.    Saqr, M. López‐Pernas, S. Helske, S. Durand, M. Murphy, K. Studer, M. Ritschard, G (2024) Sequence Analysis in Education: Principles, Technique, and Tutorial with R. in book: Learning Analytics Methods and Tutorials.
68.    Sharma, D. Chaudhary, G. Rajput, K. Singhal, A. Sharma, T.K (2024) Utilizing Artificial Intelligence for Advance Data Science and Analysis. Galgotias University.
69.    Stockemer, D. Bordeleau, J.N (2023) Multivariate Regression Analysis. Springer Texts in Political Science and International Relations.
70.    Trivedi, N (2024) Data mining. International Journal of scientific research and management, Vol. 12, Iss: 03.
71.    Wilson, H.J. Daugherty, P.R (2018) Human + Machine: Reimagining Work in the Age of AI. Published by Harvard Business Review Press.
72.    Zaki, M.J. Wong, L (2003) Data mining techniques. Lecture Notes Series, Institute for Mathematical Sciences, National University of Singapore.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 28 مهر 1405