حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

کاربرد قاعده احترام در ضمان قهری مطابق با فقه امامیه و نظام حقوقی ایران.

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استاد گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
قاعده احترام به مال که قاعده‌ای مبتنی بر نص روایت است علاوه بر باب عبادات و معاملات در باب ضمان قهری نیز مورد استناد است اما در خصوص کاربرد آن در وادی ضمان قهری رویه واحدی به چشم نمی‌خورد. اکثر فقها در هر موردی که جبران خسارت براساس سایر قواعد ضمان قهری قابل توجیه نیست با استناد به قاعده حرمت حکم به جبران خسارت می‌نمایند اما به نظر می‌رسد که قاعده حرمت تاب چنین تفسیری را ندارد و نمی‌تواند در ردیف سایر قواعد ضمان قهری قرار گیرد. این پژوهش که به شیوه‌ی توصیفی-تحلیلی و با هدف تبیین کاربرد صحیح قاعده حرمت در باب ضمان قهری تدوین شده است، این نظر را تقویت می‌نماید که با توجه به تشبیه حرمت مال به خون در قاعده حرمت، این قاعده بیان‌کننده یک حکم است که رعایت این حکم و احترام به مال نه تنها برای دیگران بلکه برای خود صاحب مال نیز الزامی است و هر شرطی خلاف آن محکوم به بطلان است. بنابراین قاعده حرمت در مواردی که شرط نفی‌کننده و یا تحدیدکننده مسئولیت وجود دارد و ضرر و زیانی عمدی، سنگین و یا تزویرآمیز وارد می‌گردد، لزوم پای‌بندی به شرط را نفی نموده و زمینه را جهت اعمال قواعد ضمان قهری فراهم می‌نماید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.       آخوند خراسانی، محمـدکاظم؛ حاشـیه مکاسـب؛ تهـران: وزارت فرهنگ و ارشـاد اسلامی، 1406ق.
2.       انصاری، مرتضی؛ کتاب‌المکاسب؛ ج3، قم: مجمع الفکرالإسلامی، 1424ق.
3.       ایروانی، میرزاعلی؛ حاشیه مکاسب؛ ج1 و 2، قم: صبح‌الصادق، 1416ق.
4.       بحرالعلوم، محمد؛ بلغةالفقیه؛ ج1، چ4، تهران: منشورات مکتبةالصادق†، 1403ق.
5.       جبلی عاملی، زین‌الدین علی‌بن‌احمد؛ مسالک‌الأفهام إلی تنقیح شرائع‌الإسلإم؛ ج12، قم: مؤسسه معارف اسلامی، [بی‌تا].
6.       حرّ عاملی، محمدبن‌حسن؛ وسائل‌الشیعة؛ ج12، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1412ق.
7.       حکیمیان، علی‌محمد؛ «قاعده احترام مبنای مسئولیت مدنی مسلمانان نسبت به یکدیگر»، فصلنامه حقوق اسلامی؛ ش33، تابستان 1391، ص37-71.
8.       خمینی، سیدروح‌اللّه؛ کتاب‌البیع؛ ج1، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1421ق.
9.       دیلمی، احمد؛ «قاعده احترام؛ تکلیف یا مسئولیت»، فصلنامه حقوق اسلامی؛ ش56، بهار 1397، ص7ـ25.
10.  سبزواری، سیدعبدالأعلی؛ مهذب‌الأحکام؛ قم: مؤسسه المنار، 1413ق.
11.  عبدی‌پور فرد، ابراهیم و روح‌اللّه رضایی؛ «تأثیر عامدانه قرارداد بر اعتبار شروط معافیت از مسئولیت (مطالعه تطبیقی در نظام‌های رومی ـ ژرمنی، کامن‌لا، ایران، با تأکید بر رویّه قضایی و مبانی فقهی)»، پژوهشهای تطبیقی حقوق اسلام و غرب؛ ش3، مهر 1402، ص123ـ152.
12.  فاضل موحد لنکرانى، محمد؛ تفصیل‌الشریعة (کتاب‌الإجاره)؛ قم: مرکز فقه ائمه اطهار‰، 1423ق.
13.  کاتوزیان، ناصر؛ الزامات خارج از قرارداد (مسئولیت مدنی)؛ تهران: دانشگاه تهران، 1386.
14.  محسنی، آصف؛ الضمانات‌الفقهیة و أسبابها؛ ج1، قم: پیام مهر، 1382.
15.  محقق اصفهانی، محمدحسین؛ حاشیة کتاب‌المکاسب؛ ج1، 2، قم: پایه دانش، 1425ق.
16.  محقق داماد، سیدمصطفی؛ قواعد فقه؛ ج1، تهران: انتشارات سمت، 1374.
17.  غروی نائینی (علامه نائینی)، میرزامحمدحسین؛ منیةالطالب فی شرح‌المکاسب؛ ج1، قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1424ق.
18.  مکارم شیرازی، ناصر؛ القواعدالفقهیة؛ ج2، قم: مدرسه امام امیرالمؤمنین، 1411ق.
19.  موسوی بجنوردی، محمد؛ قوائدالفقهیة؛ ج3، تهران: مؤسسه چاپ و نشر عروج، 1379.
20.  موسوی خویی، سیدابوالقاسم؛ مصباح‌الفقاهة؛ ج3، قم: سیدالشهداء، 1382.
21.  نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ ج23، تهران: دارالکتب الإسلامی، 1367.
22.  همدانی، آقارضا؛ حاشیة کتاب‌المکاسب؛ قم: محمدرضا انصاری قمی، 1420ق.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 04 شهریور 1405