حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

نظریه عمومی خطر و انتقال ریسک در حقوق قراردادها: مطالعه تطبیقی حقوق جدید فرانسه و آموزه های فقهی و حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه حقوق خصوصی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
نظریه ریسک در قراردادهای انتقال مالکیت، از مباحث اساسی حقوق تعهدات است که تعیین‌کننده مسئولیت تلف یا آسیب‌دیدن مال موضوع معامله بر اثر حوادث قهری محسوب می‌شود. این مطالعه با بهره‌گیری از روش توصیفی تحلیلی و با اتکاء به مقررات قانونی، آراء قضایی و اسناد بین‌المللی مانند کنوانسیون بیع بین‌المللی کالا 1980، ضمن بررسی مواد 1196 قانون مدنی فرانسه و 387 قانون مدنی ایران، به مقایسه مبانی فقهی و حقوقی حاکم بر انتقال ریسک پرداخته است. در حقوق فرانسه، معیار اصلی انتقال ریسک، انتقال مالکیت است و قانون‌گذار با پیش‌بینی استثنائات متعدد نظیر تأخیر در تسلیم، عقود معلق بر شرط، حمایت از مصرف‌کننده و بیع در حالت پیش‌فروش ساختمان، انعطاف‌پذیری لازم را ایجاد کرده است. در مقابل، حقوق ایران که ریشه در فقه امامیه دارد، قبض و تسلیم را نقطه عطف انتقال ریسک می‌داند و بر اساس ماده 387 قانون مدنی، تلف مبیع پیش از قبض را به عهده بایع قرار داده است. با وجود این تفاوت مبنایی، هر دو نظام پذیرای استثنائاتی چون امکان توافق قراردادی و حمایت ویژه از طرف ضعیف قرارداد هستند. هرچند هر دو نظام حقوقی با هدف حمایت عادلانه از طرف ضعیف‌تر قرارداد و توزیع منصفانه خطرها حرکت کرده‌اند، معیارهای بنیادین آنان در انتقال ریسک متفاوت است. در این میان، حقوق ایران به‌منظور انطباق با تحولات اقتصادی و فناورانه و هماهنگی با استانداردهای بین‌المللی، نیازمند بازنگری و تدوین مقررات دقیق‌تری در زمینه قراردادهای مصرف‌کننده، معاملات الکترونیک و قراردادهای بین‌المللی است تا قابلیت پیش‌بینی حقوقی، امنیت اقتصادی و کاهش اختلافات قضایی فراهم شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.       احمدزاده بزاز، سیدعبدالمطلب، سیدمحمدهادی قبولی درافشان و سیدمحمد صادق قبولی درافشان؛ «درنگی مقایسه‌ای بر قاعده تلف مبیع قبل از قبض در مادّه 387 قانون مدنی»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب؛ ش13، تابستان 1396، ص1ـ30.
1.       انصاری، مرتضى؛ المکاسب؛ ج6، قم: دارالحکمه، 1416ق.
2.       حرّ عاملی، محمد‌بن‌حسن؛ وسائل‌الشیعة إلی تحصیل مسائل‌الشریعة؛ ج12، قم: انتشارات مؤسسه آل‌البیت‰ لإحیاءالتراث، 1412ق.
3.       حلّی، حسن‌بن‌یوسف؛ تذکرةالفقهاء؛ ج1، قم: انتشارات مؤسسه آل‌البیت‰ لإحیاءالتراث، 1400ق.
4.       حیدری منور، حسین و صادق مهردوست؛ «انتقال ضمان معاوضی در قرارداد حمل کالای فروخته‌شده»، فصلنامه پژوهش‌های حقوقی میان‌رشته‌ای؛ ش2، بهار 1399، ص51ـ65.
5.       خاکی نهاد، محسن و علیرضا مظلوم رهنی؛ «بررسی فقهی حقوقی تلف مبیع قبل از قبض و تأثیر آن بر انتقال مالکیت»، فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی؛ ش13، تابستان 1401، ص181ـ200.
6.       طباطبایی، سیدمحمدصادق و نصراللّه جعفری خسروآبادی؛ «بررسی فقهی حقوقی قاعده تلف مبیع در زمان خیار»، مجله پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی؛ ش2، پاییز 1389، ص35ـ78.
7.       طباطبایی، علی‌بن‌محمد؛ ریاض‌المسائل فی بیان الأحکام؛ ج۱، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1401ق.
8.       عربیان، اصغر و حسن خدابخشی؛ «ضمان معاوضی و آثار آن در قاعده تلف مبیع قبل از قبض»، مبانی فقهی حقوق اسلامی؛ ش10، زمستان 1391، ص27ـ51.
9.       کاتوزیان، ناصر؛ حقوق مدنی معاملات معوض عقود تملیکی؛ چ۱۰، تهران: شرکت سهامی، 1387.
10.  موسوی بجنوردی، محمد؛ قواعد فقهیه؛ ج۲، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ و مؤسسه چاپ و نشر عروج، ۱۳۷۹.
11.    Bersaques, Louis, «La théorie des risques» , Rev. crit. de juris. belge, no 5, 1947.
12.    Chantepie, Gaël, Mathias Latina , Le nouveau droit des obligations, Dalloz, 2016
13.    Civ. 14 avr. 1891, Ceccaldi
14.    Civ. 1re, 2 juin 1982, Bull. civ. I, no 205, RTD civ
15.    Civ. 1re, 2 juin 1982, Bull. civ. I, no 205, RTD civ. 1983. 340, obs. Chabas
16.    Demogue, Rene, Traité des obligations en général, t. 6, Paris: Rousseau 1931.
17.    Fabre-Magnan, Muriel, Droit des obligations, t. 1, 4e éd., Presses Universitaires de France, 2016.
18.    Foriers, Paul-Alain, «Le transfert de propriété et des risques dans l'entreprise de construction. Observations sur l'arrêt de la Cour de cassation du 16 juin 1995 ou les hasards de la jurisprudence» , in Mélanges P. Van Ommeslaghe, 2000
19.    Laithier, Yves-Marie, Thomas Genicon et Olivier Deshayes, réforme du droit des contrats du régime général et de la preuve des obligations, Paris: LEXISNEXIS, 2018
20.    Lemay, Pierre, «La réduction du prix du contrat en cas d'exécution imparfaite: un pas en avant, deux pas en arrière ?» , Dalloz, 1947
21.    Millet, Florence, La notion de risque et ses fonctions en droit privé, Paris, Université Paris 101998.
22.    Nancy, 5 déc. 1997, RG no 93008871
23.    Planiol, Marcel, Traité élémentaire de droit civil, Paris: Pichon, 1904
24.    Savaux, Éric, Le rapport d'obligation, t. 3, 9e éd., 2015, Paris: Sirey, 2015.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 31 مرداد 1405