حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

بررسی تطبیقی مفهوم اضطرار در فقه اسلامی و حقوق پزشکی ایران با تاکید بر سقط درمانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 طلبه سطح ۴ حوزه علمیه الزهراء گرگان
2 عضو هیات علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
10.22034/ilaw.2026.2075434.3711
چکیده
قاعده اضطرار از اصول بنیادین فقه اسلامی که درشرایط خاص امکان تغییر حکم اولیه را فراهم و درحوزه پزشکی نقشی حیاتی در مشروعیت اقدامات درمانی ایفا می‌کند. از سوی دیگر سقط جنین در نظام حقوقی ایران با تصویب ماده ۵۶ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت (۱۴۰۰)، از یک رویکرد پزشک‌محوربه رویکردی قاضی‌محور و مبتنی بر احتیاط فقهی تغییر یافته است. مسئله اصلی، بروز تعارض میان اضطرار پزشکی(فوریت‌های زیستی برای حفظ جان مادر) واضطرار فقهی(محدودیت‌های زمانی ولوج روح و حرج شرعی)است.این تعارض،کارآمدی تشخیص‌های بالینی را در مواجهه با فرآیندهای دادرسی با چالش جدی مواجه کرده است.این پژوهش با هدف واکاوی ابعادحقوقی و فقهی ماده ۵۶،به دنبال تبیین پیامدهای ناشی ازغلبه اراده قضایی بر تشخیص تخصصی پزشکی و بررسی چالش‌های زمانی در احراز اضطرار است.این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی انتقادی،متن ماده ۵۶ و تبصره‌های آن را در تقابل با استانداردهای فوریت‌های پزشکی و مبانی فقهیِ ناظر بر قاعده لاحرج و احکام ثانویه مورد واکاوی قرار داده است.یافته‌ها بیانگر مشروط کردن ماده۵۶ سقط به «حصول اطمینان قاضی» و محدودیت قاطع «پیش از چهار ماهگی»، عملاً اضطرار پزشکی را به تشریفات قضایی زمان‌بر پیوند زده است. این فرآیند موجب زایل شدن زمان طلایی درمان شده و در موارد تعارض میان حیات مادر و جنین پس از ولوج روح، کادر درمان را در بن‌بست مسئولیت کیفری قرار می‌دهد. همچنین، تنزل جایگاه سازمان پزشکی قانونی به یک عضو مشورتی، توازن میان تخصص و قانون را به نفع بازدارندگی فقهی برهم زده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.       ابن‌قدامه، عبداللّه؛ المغنی؛ ج2، بیروت: دارالفکر، 1405ق.
2.       امامی قشلاق، محسن، روح‌اللّه رئیسی و آرزو حسینیه؛ «تحلیل کاربردی قاعده فقهی اضطرار در مسئله جواز سقط جنین»، فصلنامه قرآن و طب؛ ش4، پاییز 1397، ص223ـ228.
3.       حسینی سیستانی، سیدعلی؛ توضیح‌المسائل جامع؛ 1403؛ قابل مشاهده در: https://www.sistani.org/persian/book/6677/26578.
4.       خمینی، سیدروح‌اللّه؛ موسوعة الإمام‌الخمینی (استفتائات امام خمینیŠ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1399.
5.       خویی، سیدابوالقاسم؛ مستند العروةالوثقى؛ قم: مؤسسه امام خوییŠ، 1410ق.
6.       دهخدا، علی‌اکبر؛ لغت‌نامه؛ ج2، تهران: دانشگاه تهران، 1385.
7.       سرخسی، شمس‌الدین؛ المبسوط؛ ج5، بیروت: دارالمعرفه، 1413ق.
8.       سیفی مازندرانی، علی‌اکبر؛ مبانی الفقه‌الفعال؛ قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم (دفتر انتشارات اسلامى)، 1425ق.
9.       طاهری، حبیب‌اللّه و محمد حکیم؛ «واکاوی ملاک اعتبار در پذیرش نظر اهل خبره از دیدگاه فقه امامیه»، پژوهش‌های فقهی؛ ش2، تابستان 1395، ص313ـ342.
10.  طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم؛ حاشیةالمکاسب؛ قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1370.
11.  طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ تفسیرالمیزان؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1417ق.
12.  طوسی، محمد‌بن‌حسن؛ تهذیب‌الأحکام فی شرح المقنعة للشیخ مفید؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1365.
13.  عبداللهی، حمیده و علی بیک؛ «قاعده اضطرار (الضرورات تبیح‌المحذورات)»، الهیات و معارف اسلامی؛ ش63، بهار 1383، ص83ـ124.
14.  عراقی، ضیاءالدین؛ نهایةالأفکار؛ تقریر محمدتقی بروجردی؛ قم: دفتر نشر اسلامی النشرالإسلامی، 1417ق.
15.  غلامی، علی؛ «اضطرار، اجبار و اکراه؛ از ترادف تا تفاوت»، پژوهشنامه حقوق اسلامی؛ ش۳۵، بهار 1391، ص39ـ72.
16.  فتوحی، عرفان؛ بررسی انتقادی قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت: چالش‌ها و ابهامات سقط‌درمانی در ایران؛ 1404؛ قابل دسترسی در: https://civilica.com/note/12532.
17.  کلانتری، علی‌اکبر؛ حکم ثانوی در تشریع اسلامی؛ تحقیق پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی (پژوهشکده فقه و حقوق)؛ قم: مؤسسه بوستان کتاب، 1378.
18.  محقق داماد، سیدمصطفی؛ قاعده اضطرار در فقه و حقوق؛ تهران: سمت، 1387.
19.  محقق داماد، سیدمصطفى؛ قواعد فقه؛ تهران: مرکز نشر علوم اسلامى، ۱۴۰۶ق.
20.  محمدی، سیده لونا و پریا کرم‌زاده؛ «مسئولیت مدنی و کیفری پزشک در مقابل بیمار در حقوق ایران و فرانسه»، فصلنامه علمی تحقیقات حقوقی آزاد؛ ش49، پاییز 1399، ص369ـ385.
21.  مقدسی، محمدباقر، یاسر غلامی و بابک سلحشور؛ «رویکرد قضایی به سقط‌درمانی: نگاهی به ضوابط سقط‌درمانی در قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت»، مجله پزشکی قانونی ایران؛ ش4، زمستان 1400، ص207ـ215.
22.  مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1374.
23.  نائینی، محمدحسین؛ فوائدالأصول؛ قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1420ق.
24.  نجفی‌ خوانساری، موسی‌؛ منیةالطالب‌؛ تهران‌: چاپ سنگی‌، [بی‌تا].
25.  نووی، یحیی‌بن‌شرف؛ المجموع شرح‌المهذب؛ بیروت: دارالفکر، 1405ق.
26.  وطنی، امیر؛ «بررسی فقهی اضطرار و ضرورت»، مقالات و بررسی‌ها؛ دفتر 71، تابستان 1381، ص187ـ207.
27.    Abortion Act 1967 (UK), c. 87, as amended.
28.    Code de la santé publique (France), Article L2213-1.
29.    Loi n° 2005-370 du 22 Avril 2005 Relative Aux Droits des Malades et à la fin de vie.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 25 مرداد 1405