حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

راه های دستیابی به مقاصد شریعت در استنباط فقهی و حقوقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار جامعه المصطفی العالمیه
10.22034/ilaw.2026.2044728.3522
چکیده
«مقصدمحوری» و امکان روی‌آوردن به مقاصد پنج‌گانه «حفظ دین، حفظ جان، حفظ عقل، حفظ نسل و حفظ مال» در استنباط احکام، به‌ویژه برای اثبات قدرت پاسخ‌گویی شریعت به مسائل نوپدید، از مسائل چالش برانگیز و مورد اختلاف بین فقهای فریقین و بلکه در بعضی از جهات، بین فقهای امامیه است. در میان محورهای متعدد قابل طرح در این مسئله، از مهم‌ترین آن، بحث از امکان راهیابی به مقاصد ـ البته به‌معنای مورد نظر در مفهوم شناسی؛ یعنی مقصد به‌معنای ملاک و علت تامه برای ثبوت حکم ـ و درصورت اثبات امکان، راه‌های دستیابی به مقاصد شریعت و ملاکات احکام است. نوشتار پیش‌رو به‌صورت تطبیقی و با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی از منابع کتابخانه‌ای، پس از مفهوم‌شناسی و تنقیح و شفاف‌سازی دقیق محل نزاع، به اثبات رسانده است که اولاً، دستیابی به آن، امری ممکن است و حتی منکران آن از فقهای امامیه نیز در مقام عمل، مبتلای به اثبات حکم ازطریق کشف مقاصد به‌معنای ملاکات‌اند و ثانیاً، راه‌های متعددی را می‌توان برای چنین کشفی بیان داشت. نتایج تحقیق علاوه بر اصل امکان، نشان می‌دهد که راه‌های دستیابی به مقاصد در استنباط فقهی و حقوقی عبارت‌اند از: بیان صریح علت و ملاک در متون اخبار، عقل نظری غیرمستقل (کشف ملاک در سایه سار نصوص، ازطریق تنقیح مناط یا قیاس مستنبط‌العله قطعی)، عقل بدیهی غیرمستقل (کشف ملاک در سایه سار نصوص، ازطریق قیاس اولویت قطعی)، استقراء و شمّ الفقاهه حاصل از آن، عقل مستقل.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.       آشتیانی، محمدحسن‌بن‌جعفر؛ کتاب‌القضاء؛ چ2، قم: هجرت، 1363.
2.       آمدی، علی بن محمد،  الأحکام فی أصول‌الأحکام؛ ریاض: دارالصمیعی، [بی‌تا].
3.       ابن‌تیمیه حرّانی، احمدبن‌عبدالحلیم؛ مجموعة فتاوی ابن‌تیمیة؛ مدینه: مجمع‌الملک فهد لطباعة المصحف‌الشریف، 1416ق.
4.       ابن‌عاشور، محمدطاهر؛ مقاصدالشریعة الإسلامیة؛ تونس: الشرکةالتونسیه، 1978م.
5.       ابوالمحمدی، محمدرسول؛ «مقاصدالشریعه و حقوق و آزادی‌های اجتماعی»، حبل‌المتین؛ ش40 و 41، پاییز و زمستان 1401، ص57ـ72.
6.       انصاری، مرتضی؛ فرائدالأصول؛ قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1416ق.
7.       انصاری، مرتضی؛ کتاب‌المکاسب؛ قم: دارالذخائر، 1411ق.
8.       بحرالعلوم، سیدمهدی؛ مصابیح‌الأحکام؛ قم: منشورات میثم تمار، 1427ق.
9.       بحرانی، یوسف؛ الحدائق‌الناظرة؛ قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1405ق.
10.  پارسا، فرزاد؛ «چیستی و تطور نظریه مقاصدالشریعه»، حبل‌المتین؛ ش40 و 41، پاییز و زمستان 1401، ص95ـ110.
11.  پورسعید، رامین و فرشید رفیعی نائینی؛ «جایگاه حقوق شهروندی در نظام مردم‌سالاری دینی براساس نظریه مقاصدالشریعه»، رهیافت انقلاب اسلامی؛ ش59، تابستان 1401، ص25ـ48.
12.  جمعی از محققان (زیرنظر سیدمحمود هاشمی شاهرودی)؛ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت‰؛ قم: مؤسسة دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت‰، 1426ق.
13.  جمعی از محققان جامعه مدرسین (زیرنظر محمدکاظم‌بن‌عبدالعظیم یزدی)؛ العروة‌الوثقی؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامی، ۱۴۲۱ق.
14.  جنابادی، سجاد و سیداحمد حبیب‌نژاد؛ «فقرزدایی در پرتو رویکرد فقهی به مقاصدالشریعه»، فقه حکومتی؛ ش12، زمستان 1400، ص57ـ81.
15.  حاج جعفری، اسداللّه؛ «فقه نظام‌ساز در اندیشه آیت‌اللّه ابوالقاسم علیدوست»، فقه نظام‌ساز؛ ش2، پاییز 1401، ص27ـ44.
16.  حرّ عاملی، محمدبن‌حسن؛ وسائل‌الشیعة؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1409ق.
17.  حسنی، اسماعیل؛ مقاصد شریعت از نگاه ابن‌عاشور؛ ترجمه مهدی مهریزی؛ قم: صحیفه خرد، 1383.
18.  حسینی شاهرودی، سیدعلی؛ دراسات فی علم‌الأصول (تقریرات خارج اصول آیت‌اللّه خوئی)؛ قم: مؤسسة دائرة‌المعارف للفقه‌الإسلامی، 1419ق.
19.  حسینی مراغی، میرعبدالفتاح؛ العناوین‌الفقهیة؛ قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.
20.  حسینى عاملى، جواد‌بن‌محمد؛ مفتاح‌الکرامة فى شرح قواعدالعلامة؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى. 1419ق.
21.  حکیم، سیدمحسن؛ مستمسک العروةالوثقی؛ قم: مؤسسه دارالتفسیر، 1416ق.
22.  الخلّاف، عبدالوهاب؛ مصادرالتشریع فیما لا نصّ فیه؛ کویت: دارالقلم، 1421ق.
23.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ کتاب‌البیع؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1421ق.
24.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ کتاب‌الخلل فی‌الصلاة؛ قم: مهر، [بی‌تا].
25.  خویی، سیدابوالقاسم؛ مصباح‌الأصول (مباحث حجج و امارات)؛ تقریرات محمد سرور واعظ حسینی بهسودی؛ قم: کتابفروشی داوری، 1417ق.
26.  الریسونی، احمد؛ الفکرالمقاصدی قواعده و فوائده؛ بیروت: دارالهادی، 1424ق.
27.  الریسونی، احمد؛ اهداف دین از دیدگاه شاطبی؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1376.
28.  زحیلی، وهبة، اصول الفقه الاسلامی، دار الفکر، دمشق، 1432ق.
29.  زرکشی، بدرالدین؛ البحرالمحیط؛ قاهره: دارالکتب، [بی‌تا].
30.  سبحانی، جعفر؛ الإنصاف فی مسائل دام فیها الخلاف؛ قم: مؤسسة الإمام‌الصادق†، 1381.
31.  سبحانی، جعفر؛ بحوث فی‌الملل والنحل؛ قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه، 1385.
32.  سمیعی، رضا، رضا اسفندیاری (اسلامی) و حسین رجبی؛ «بررسی چالش‌های اندیشه مقاصدی در اجتهاد احکام مسائل نوپدید»، پژوهشنامه مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی؛ ش5، بهار و تابستان 1402، ص86ـ114.
33.  شاطبی، ابراهیم‌بن‌موسی؛ الموافقات فی أصول‌الشریعة؛ ریاض: دار ابن‌عفان، 1427ق.
34.  شاکری گلپایگانی، طوبی، محمد فرجی‌ها  و سعیده عباس‌زاده؛ «بررسی تطبیقی مقاصد نظام خانواده در آراء اندیشمندان دانش مقاصد‌الشریعه»، پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده؛ ش42، تابستان 1401، ص127ـ150.
35.  شبیری زنجانی، موسی؛ کتاب‌الصوم؛ قم: انتشارات مرکز فقهی امام محمد باقر†، [بی‌تا].
36.  شوکانی، محمدعلی؛ إرشادالفحول؛ قاهره: مطبعة الباب‌الحلبی، 1356ق.
37.  صدر، سیدمحمدباقر؛ الفتاوی‌الواضحة وفقاً لمذهب أهل‌البیت‰؛ بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، 1403ق.
38.  صدر، سیدمحمدباقر؛ المعالم‌الجدیدة؛ قم: المؤتمرالعالمی للإمام الشهیدالصدرŠ، 1421ق.
39.  صدر، سیدمحمدباقر؛ بحوث فی شرح العروةالوثقی؛ چ2، قم: مجمع‌الشهید آیت‌اللّه الصدر العلمی، 1408ق.
40.  طباطبایی، سیدعلی؛ ریاض‌المسائل؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1418ق.
41.  طوفی، سلیمان‌بن‌عبدالقوی؛ رسالة فی رعایةالمصلحة؛ قاهره: الدارالمصریة اللبنانیة، 1413ق.
42.  العالم، یوسف حامد؛ المقاصدالعامة للشریعةالإسلامیة؛ قاهره: دارالحدیث، [بی‌تا].
43.  علیدوست، ابوالقاسم و محمدتقی کریمی؛ «ظرفیت‌های فقهی تبیین الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت مصلحت»، گفتمان فقه حکومتی؛ ش12، بهار و تابستان 1402، ص5ـ32.
44.  علیدوست، ابوالقاسم؛ «فقه و مقاصد شریعت»، مجله فقه اهل بیت‰؛ ش41، بهار 1384، ص118ـ158.
45.  علیدوست، ابوالقاسم؛ فقه و عرف؛ چ2، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1385.
46.  غروی اصفهانی، محمدحسین؛ بحوث فی‌الأصول؛ تهران: دفتر انتشارات اسلامی، 1416ق.
47.  غروی اصفهانی، محمدحسین؛ نهایةالدرایة؛ قم: سیدالشهداء، 1374.
48.  غزالی، ابوحامد محمدبن‌محمد؛ المستصفی؛ بیروت: دار صادر، [بی‌تا].
49.  غزالی، ابوحامد محمدبن‌محمد؛  المستصفی من علم‌الأصول؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، 1421ق.
50.  الفاسی، علال؛ مقاصدالشریعة الإسلامیة و مکارمها؛ کازابلانکا: دارالبیضاء، مکتبةالوحدة العربیه، 1963م.
51.  قاسم‌پور راوندی، محسن و کیومرث بهزادیان؛ «سیر تاریخی مقاصدالشریعه و دستاوردهای تفسیری آن با تأکید بر دیدگاه ابن‌عاشور»، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث؛ ش74، بهار 1402، ص112ـ135.
52.  کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ تحقیق علی‌اکبر غفاری؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.
53.  گرامی‌پور، مهدی و محمدعلی راغبی؛ «نقش مقاصدالشریعه در استنباط و کارایی اجتهاد»، فقه نظام‌ساز؛ ش4، زمستان 1401، ص57ـ80.
54.  مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1403ق.
55.  محمدی، جلال؛ «مقاصدالشریعه ازمنظر فقهی شهید صدرŠ به روایت اهل سنّت»، حبل‌المتین؛ ش40ـ41، پاییز و زمستان 1401، ص73ـ94.
56.  مظفر، محمدرضا؛ اصول فقه؛ قم: اسماعیلیان، [بی‌تا].
57.  نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام؛ تحقیق و تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی؛ چ7، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1404ق.
58.  نراقی، احمد؛ عوائدالأیام؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1417ق.
59.  نژادهاشمی، سیدمهدی و علی بهرامی‌نژاد؛ «مبانی فقهی ـ کلامی رهبری امام خمینیŠ در انقلاب اسلامی با نگاهی به مقاصدالشریعه»، رهیافت انقلاب اسلامی؛ ش53، زمستان 1399، ص223ـ242.
60.  النمله، عبدالکریم؛ المهذّب فی علم أصول الفقه‌المقارن؛ ریاض: مکتبةالرشد، 1420ق.
61.  وحید بهبهانی، محمدباقربن‌محمد؛ الفوائدالحائریة؛ قم: مجمع‌الفکر الإسلامی، 1424ق.
62.  ویسی، محمود؛ «راهبردها و راهکارهای صلح عادلانه و جلوگیری از جنگ بین کشورهای اسلامی ازمنظر قرآن و سنّت با تأکید بر اصولی همچون عقلانیت، مقاصد شریعت و مصلحت»، اندیشه تقریب؛ ش44، بهار 1402، ص98ـ108.
63.  همدانی، حاج‌آقارضا؛ مصباح‌الفقیه؛ تهران: مکتبةالصدر، [بی‌تا].
64.  یزدی، محمدکاظم‌بن‌عبدالعظیم؛ العروةالوثقی؛ محشی عدة من‌الفقهاء العظام جماعة‌المدرسین فی‌الحوزة العلمیة بقم؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامی، ۱۴۲۱ق.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 28 تیر 1405