1. ارژنگ، اردوان؛ سمیه آقایینژاد و فاطمه علیزاده؛ «قاعده فقهی حِمی در حقوق کیفری؛ از روایی نظری تا چالشها»؛ مجله فقه و مبانی حقوق اسلامی، ش 1، 1402.
2. تخشید، زهرا؛ «مقدمهای بر چالشهای هوش مصنوعی در حوزه مسئولیت مدنی»؛ حقوق خصوصی، ش 1، 1400.
3. حاجی اسماعیلی، میلاد؛ «چالشهای مسئولیت مدنی هوش مصنوعی در نظام حقوقی ایران؛ با نگاهی به مقرراتگذاری در اتحادیه اروپا»؛ حقوق و دولت، ش 15، 1403.
4. حسینی، سید امیرعلی؛ سید علیرضا هاشمیزاده؛ «حیوانات الکترونیکی؛ بررسی تطبیقی امکان استفاده از چارچوب مسئولیت حیوانات، نسبت به هوش مصنوعی در حقوق ایران و ایالات متحده امریکا»؛ مطالعات حقوق تطبیقی، ش 2، 1403.
5. حکمتنیا، محمود؛ مرتضی محمدی و محسن واثقی؛ «مسئولیت مدنی ناشی از تولید رباتهای مبتنی بر هوش مصنوعی خودمختار»؛ حقوق اسلامی، ش 60، 1398.
6. خمینی، سید روحالله؛ تحریرالوسیلة؛ تهران: دارالعلم، 1423.
7. خویی، سید ابوالقاسم؛ موسوعة الامام الخوئی؛ قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، 1418.
8. دلیر، بهرام؛ علیرضا ریاضت؛ «نگرش سیاستی و تقنینی به چالشها و فرصتهای هوش مصنوعی در حوزه محیط زیست و تغییرات اقلیمی»؛ فصلنامه دین و قانون، ش 40، 1402.
9. ذاکرینیا، حانیه؛ «ماهیت و مبنای مسئولیت مدنی ناشی از هوش مصنوعی در حقوق ایران و کشورهای اتحادیة اروپا»؛ حقوق خصوصی، ش 1، 1402.
10. ذاکرینیا، حانیه؛ زهرا غلامپور؛ «الگوریتهای معقول و متعارف و تقویب نظریه قابلیت انتساب مسئولیت مدنی هوش مصنوعی»؛ حقوق فناوریهای نوین، ش 9، 1403.
11. سیفی، آناهیتا؛ نجمه رزمخواه؛ «نقدی بر پیشنویس توصیههای یونسکو در اخلاق هوش مصنوعی از منظر حق بر محیط زیست سالم»؛ پژوهش حقوق عمومی، ش 78، 1402.
12. شهید ثانی، زینالدین بن علی؛ مسالک الافهام؛ قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة، 1413.
13. عطازاده، سعید؛ جلال انصاری؛ «بازپژوهی مفهوم مسئولیت کیفری هوش مصنوعی»؛ پژوهش حقوق تطبیقی حقوق اسلام و غرب، ش 4، 1398.
14. فدایی، حسن؛ مریم طاهرخانی؛ «بایستههای مسئولیت مدنی ناشی از ساخت و ارائه هوش مصنوعی»؛ ششمین کنفرانس بینالمللی و هفتمین کنفرانس ملی حقوق و علوم سیاسی، 1403.
15. قائمی، سید محسن؛ رساله حقوق اساسی محیط زیست در اسلام؛ قم: انتشارات فقه، 1396.
16. کاتوزیان، ناصر؛ مسئولیت ناشی از عیب تولید؛ تهران: دانشگاه تهران، 1384.
17. محقق حلی، نجمالدین جعفر؛ شرائع الاسلام؛ قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1408.
18. مظفر، محمدرضا؛ اصول مظفر؛ نجف: دارالمتعال، 1368.
19. مکارم شیرازی، ناصر؛ القواعد الفقهیة؛ قم: مدرسة الامام علی بن ابیطالب علیهالسلام، 1426.
20. ولیپور، علی؛ محسن اسماعیلی؛ «امکانسنجی مسئولیت مدنی هوش مصنوعی عمومی ناشی از ایجاد ضرر در حقوق مدنی»؛ اندیشه حقوقی معاصر، ش 6، 1400.
منابع لاتین
1. Banifatemi, A. et al.; “Democratizing AI for Humanity: A Common Goal”; Reflections on Artificial Intelligence for Humanity; Germany: Springer, 2021.
2. Bender, E. et al.; “On the Dangers of Stochastic Parrots: Can Language Models Be Too Big?”; ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency (FAccT '21), 2021.
3. Benjamin, R.; Race after Technology: Abolitionist Tools for the New Jim Code; Cambridge: Polity, 2019.
4. Can, M.; H. Kaplan; “Transatlantic Partnership on Artificial Intelligence: Realities, Perceptions and Future Implications”; Global Affairs; No. 4–5, 2020.
5. Daswin, D.; D. Alahakoon; “An Artificial Intelligence Life Cycle: From Conception to Production”; Patterns; No. 6, 2022.
6. Ebert, K. et al.; “AI, Climate, and Regulation: From Data Centers to the AI Act”, 2024.
7. Farah, Y. et al.; “Civil Liability Under Sustainability Due Diligence Legislation: A Quiet Revolution?”; King’s Law Journal; No. 3, 2023.
8. Ferro, M. et al.; “Towards a Sustainable Artificial Intelligence: A Case Study of Energy Efficiency in Decision Tree Algorithms”; Concurrency and Computation: Practice and Experience; No. 17, 2021.
9. Fraser, H.; N. Suzor; “Locating Fault and Responsibility for AI Harms: A Systems Theory of Foreseeability, Reasonable Care and Causal Responsibility in the AI Value Chain”; Law, Innovation and Technology; No. 1, 2024.
10. Fraser, H. et al.; “Locating Fault and Responsibility for AI Harms: A Systems Theory of Foreseeability, Reasonable Care and Causal Responsibility in the AI Value Chain”; Law, Innovation and Technology; No. 2, 2023.
11. Gerke, S.; T. Minssen and G. Cohen; “Ethical and Legal Challenges of Artificial Intelligence-Driven Healthcare”; Artificial Intelligence in Healthcare, 2020.
12. Gupta, A.; “Transparency Under Scrutiny: Information Disclosure in Global Environmental Governance”; Global Environmental Politics; No. 2, 2008.
13. Hallevy, G.; “The Criminal Liability of Artificial Intelligence Entities: From Science Fiction to Legal Social Control”; Akron Intellectual Property Journal; No. 2, 2010.
14. Hanus, N.; A. Newkirk and H. Stratton; “Organizational and Psychological Measures for Data Center Energy Efficiency: Barriers and Mitigation Strategies”; Energy Efficiency; No. 1, 2023.
15. Harpwood, V.; Modern Tort Law; New York: Routledge-Cavendish, 2009.
16. Henderson, P. et al.; “Deep Reinforcement Learning that Matters”; Proceedings of the AAAI Conference on Artificial Intelligence; No. 1, 2018.
17. Kelley, R. et al.; Liability in Robotics: An International Perspective on Robots as Animals; Nevada: University of Nevada, 2016.
18. Klimczak, A. et al.; “Towards Frugal Artificial Intelligence: Exploring Neural Network Pruning and Binarization”; International Symposium on Intelligent Informatics (ISI 2022) Proceedings; Singapore: Springer, 2023.
19. Le Goff, T.; “Environmental Law’s Principles Applied to Artificial Intelligence: A Path towards Regulation”; International Review of Law, Computers & Technology, 2025.
20. Lior, A.; “AI Entities as AI Agents: Artificial Intelligence Liability and the AI Respondeat Superior Analogy”; Mitchell Hamline Law Review; No. 1, 2020.
21. Luccioni, S. et al.; “Power Hungry Processing: Watts Driving the Cost of AI Deployment?”; ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency, 2024.
22. Masanet, E. et al.; “Recalibrating Global Data Center Energy-Use Estimates”; Science; No. 6481, 2020.
23. Mcheik, M.; “Environmental Laws and Artificial Intelligence as Promising Tools for Tackling Climate Migration”, 2024.
24. Morgera, E.; “An Update on the Aarhus Convention and its Continued Global Relevance”; Review of European, Comparative & International Environmental Law; No. 2, 2005.
25. Pagallo, U.; The Laws of Robots; New York: Springer Dordrecht Heidelberg, 2013.
26. Pagallo et al.; “The Environmental Challenges of AI in EU Law: Lessons Learned from the Artificial Intelligence Act (AIA) with its Drawbacks”; Transforming Government: People, Process and Policy; No. 6, 2022.
27. Pardy, B.; “Applying the Precautionary Principle to Private Persons: Should it Affect Civil and Criminal Liability?”; Les Cahiers de droit; No. 1, 2002.
28. Parsa, N.; “Civil Liability in Accidents Caused by Artificial Intelligence Deep Learning (Case Study: Self-Driving Cars)”; Private Law; No. 2, 2023.
29. Rolnick, D. et al.; “Tackling Climate Change with Machine Learning”; ACM Computing Surveys; No. 2, 2022.
30. Scherer, M.; “Of Wild Beasts and Digital Analogues: The Legal Status of Autonomous Systems”; Nevada Law Journal; No. 1, 2019.
31. Schwartz, R. et al.; “Green AI”; Communications of the ACM; No. 12, 2020.
32. Schwartz, R.; J. Dodge, N. A. Smith and O. Etzioni; “Green AI”; Communications of the ACM; No. 12, 2020.
33. Sinisa Domazet et al.; “China’s Social Credit System: New Challenges for the Right to Privacy”; Journal of Liberty and International Affairs; No. 3, 2021.
34. Stein, Amy L.; “Artificial Intelligence and Climate Change”; Yale Journal on Regulation; No. 20, 2020.
35. Sterrett, L.; “Product Liability: Advancements in European Union Product Liability Law and a Comparison Between the EU and U.S. Regime”; Michigan State International Law Review; No. 3, 2016.
36. Strubell, E.; A. Ganesh and A. McCallum; “Energy and Policy Considerations for Modern Deep Learning Research”; Proceedings of the AAAI Conference on Artificial Intelligence; No. 9, 2020.
37. Tayachi, T.; A. I. Hunjra and R. Mehmood; “Artificial Intelligence Development in Economic Systems: A Critical Review”; Journal of Cleaner Production; No. 1, 2024.
38. Tulibacka, M.; Product Liability Law in Transition; UK: Oxford University Press, 2009.
39. Ventura, L.; “Corporate Sustainability Due Diligence and the New Boundaries of the Firms in the European Union”; European Business Law Review; No. 2, 2023.
40. Victorio, A.; Edoardo C. and Quintavalla A.; “Greening AI? The New Principle of Sustainable Digital Products and Services in the EU”; Common Market Law Review; No. 4, 2024.
41. Wachter, S.; “Limitations and Loopholes in the EU AI Act and AI Liability Directives: What This Means for the European Union, the United States, and Beyond”; Yale Journal of Law & Technology; No. 3, 2024.
42. Wang, P. et al.; “E-waste Challenges of Generative Artificial Intelligence”; Nature Computational Science; No. 11, 2024.
43. Wein, Leon E.; “The Responsibility of Intelligent Artifacts: Toward an Automation Jurisprudence”; Harvard Journal of Law & Technology; No. 1, 1992.
44. Wendehorst, Christiane; “Strict Liability for AI and Other Emerging Technologies”; Journal of European Tort Law; No. 2, 2020.
