حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

قانون‌گذاری با هوش مصنوعی از منظر فقه اسلامی: جواز، حدود و الزامات شرعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 میدان ماهی. خیابان معلم. کوچه معلم 3. ساختمان شالیزه 5. طبقه دوم شرقی. واحد اول
2 دانشیار، گروه حقوق بین‌الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
10.22034/ilaw.2026.2065761.3655
چکیده
خیزش کلان‌داده و الگوهای یادگیری عمیق، افق تازه‌ای برای بهره‌گیری از هوش مصنوعی در فرایند قانون‌گذاری گشوده است؛ با این حال، در نظام تقنینی جمهوری اسلامی ایران، مسئله اصلی آن است که این بهره‌گیری در چه مقامی و با چه حدودی با مبانی فقه امامیه سازگار است. هدف مقاله، تبیین جواز، حدود و الزامات شرعی استفاده از هوش مصنوعی در تقنین است، با این تفکیک که سامانه هوشمند نه در مقام استنباط حکم شرعی و نه در مقام انشای مستقل قانون، بلکه در مقام موضوع‌شناسی، گردآوری و تحلیل داده‌ها، ارزیابی آثار و کمک به تنظیم پیش‌نویس می‌تواند نقش معاضدتی داشته باشد. پژوهش با روش تحلیلی اجتهادی و رویکرد توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و کارکرد سامانه‌های هوشمند را در سه مرحله پیشاتقنین، حین تقنین و پساتقنین بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که استفاده از هوش مصنوعی، در صورت رعایت صحت و اصالت داده‌ها، شفافیت روش تحلیل، امکان توضیح‌پذیری خروجی، انتساب مسئولیت انسانی و نظارت فقهی حقوقی، می‌تواند در قلمرو کارشناسی و تقنین معاضد مجاز باشد. همچنین مقاله میان قاعده لاضرر، قاعده منع اضرار و قواعد ضمان تفکیک می‌کند و نشان می‌دهد که تعمیم ضرر به آسیب‌های الگوریتمی، تنها در صورتی موجه است که زیان، نوعی، قابل انتساب، سنجش‌پذیر و مؤثر بر حق یا منفعت مشروع باشد. چارچوب پیشنهادی مقاله بر حکمرانی داده، ارزیابی شرعی ـ حقوقی خروجی‌ها و تأیید نهایی مراجع صالح استوار است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.       آخوند خراسانی، محمدکاظم‌بن‌حسین؛ کفایةالأصول؛ ج۲، چ۴، تهران: امیرکبیر، ۱۳۵۸.
2.       ابن‌عاشور، محمدطاهر؛ مقاصدالشریعة الإسلامیة؛ قاهره: دار‌السلام، ۱۳۸۶.
3.       انصاری، مرتضی‌بن‌محمد امین؛ المکاسب؛ ج۱، قم: دارالکتب الإسلامیه، ۱۴۱۵ق.
4.       حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ تحریرالأحکام الشرعیة علی مذهب‌الإمامیة؛ ج۱، قم: مؤسسة النشرالإسلامی، ۱۴۰۸ق.
5.       حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ نهایةالاحکام فی معرفةالأحکام؛ ج2، قم: مؤسسه اسماعیلیان ، 1410 ق.
6.       حلّی (محقق حلّی)، عبداللّه؛ شرائع‌الإسلام فی مسائل الحلال والحرام؛ ج4، نجف: مطبعة المکتبةالعلمیه، 1413ق.
7.       حلّی، ابن‌ادریس؛ السرائرالحاوی لتحریرالفتاوی؛ ج2، قم: مؤسسة النشرالإسلامی التابعة لجماعةالمدرسین، ۱۴۱۰ق.
8.       خمینی، سیدروح‌اللّه؛ تحریر‌الوسیلة؛ ج۱، چ۲، قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۲.
9.       خمینی، سیدروح‌اللّه؛ ولایت فقیه (حکومت اسلامی)؛ چ۱، قم: انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۳۶۰.
10.  طبری، محمد‌بن‌جریر؛ تاریخ‌الرسل والملوک؛ ج۳، بیروت: دارالفکر، ۱۴۰۷ق.
11.  طوسی، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن؛ النهایة فی مجردالفقه والفتاوی؛ بیروت: دارالکتاب العربی، 1400ق.
12.  عاملی (شهید اول)، محمد‌بن‌مکی؛ القواعد والفوائد؛ ج۲، قم: مؤسسة النشرالإسلامی، ۱۴۱۲ق.
13.  عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ شرح لمعه؛ ج۱، قم: مؤسسة النشرالإسلامی، ۱۴۱۳ق.
14.  کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ ج۲، تهران: دارالکتب الإسلامیه، ۱۴۰۹ق.
15.  مفید، محمد‌بن‌محمد؛ المقنعة؛ قم: کنگره جهانى هزاره شیخ مفید، 1413ق.
16.  نائینی، میرزا محمدحسین؛ تنبیه‌الأمة و تنزیه‌الملة؛ ترجمه سیدجواد ورعی؛ قم: بوستان کتاب، 1403.
17.  نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ ج۱، قم: دار إحیاء التراث‌العربی، ۱۳۶۴.
18.    Bank Negara Malaysia; Discussion Paper on Artificial Intelligence in the Malaysian Financial Sector; Kuala Lumpur: Bank Negara Malaysia, 2025.
19.    European Parliament and Council; Regulation (EU) 2024/1689 of 13 June 2024 Laying Down Harmonised Rules on Artificial Intelligence (Artificial Intelligence Act); Official Journal of the European Union, 2024.
20.    Floridi, Luciano, and Josh Cowls; “A Unified Framework of Five Principles for AI in Society”; Harvard Data Science Review, Vol. 1, No. 1, 2019, pp. 1–13.
21.    Kitchin, Rob; The Data Revolution: Big Data, Open Data, Data Infrastructures and Their Consequences; London: SAGE, 2014.
22.    Ministry of Science, Technology and Innovation (MOSTI); National Artificial Intelligence Roadmap 2021–2025 (AI-RMAP); Putrajaya: MOSTI, 2021.
23.    Ministry of Science, Technology and Innovation (MOSTI); National Guidelines on AI Governance and Ethics; Putrajaya: MOSTI, 2024.
24.    National Institute of Standards and Technology (NIST); Artificial Intelligence Risk Management Framework (AI RMF 1.0); NIST AI 100-1, Gaithersburg: National Institute of Standards and Technology, 2023.
25.    OECD; Recommendation of the Council on Artificial Intelligence (OECD/LEGAL/0449); Paris: OECD, 2024.
26.    Rahwan, Iyad, et al.; “Machine Behaviour”; Nature, Vol. 568, 2019, pp. 477–486.
27.    Russell, Stuart, and Peter Norvig; Artificial Intelligence: A Modern Approach; 3rd ed., Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall, 2010.
28.    Selbst, Andrew D., and Solon Barocas; “The Intuitive Appeal of Explainable Machines”; Fordham Law Review, Vol. 87, 2018, pp. 1085–1139.
29.    Susskind, Richard; Tomorrow’s Lawyers: An Introduction to Your Future; 3rd ed., Oxford: Oxford University Press, 2023.
30.    UNESCO; Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence; Paris: UNESCO, 2021.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 12 خرداد 1405