حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

تحلیل مبانی حقوقی نظریه «عدول مؤمنین»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموخته سطح چهار حوزه علمیه قم؛ و دانشجوی دکترای تخصصی فلسفه حقوق دانشگاه باقرالعلوم علیه‌السلام قم.
10.22034/ilaw.2026.2075081.3724
چکیده
این پژوهش به بررسی ساختار و بنیان‌های معرفتی نظریه‌ای می‌پردازد که در منظومه فکری محمدتقی مصباح یزدی به‌منزله طرحی نو در تعیین حاکم اسلامی براساس معیار عدالت و تقوا مطرح شده است. هدف مقاله آن است که نشان دهد این نظریه چگونه به پنج پرسش محوری فلسفه‌حقوق -منشأ قانون، مبنای مشروعیت، نسبت قانون و اخلاق، محور روابط حقوقی (حق یا تکلیف)، و مرجع نهایی قانون‌گذاری- پاسخ می‌دهد و جایگاه آن در نقشه مکاتب حقوقی کجاست. روش تحقیق توصیفی_تحلیلی و مبتنی بر مطالعه تطبیقی میان مبانی مصباح یزدی و رویکردهای فلسفه‌حقوق مدرن است. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظریه عدول مؤمنین بر بنیاد الهی‌گرایی و ولایت‌فقیه استوار است؛ منشأ قانون را اراده الهی، مشروعیت را نصب و اذن خدا، و اعتبار قانون را وابسته به اخلاق و عدالت شرعی می‌داند. همچنین، به‌جای حقوق‌مداری مدرن، بر تکلیف‌گرایی دینی تأکید دارد و حاکمیت را منحصر به عدول مؤمنین و فقیهان عادل می‌بیند. از این حیث، نظریه مصباح یزدی در تقابل با اثبات‌گرایی و لیبرالیسم حقوقی، و در امتداد سنت قانون طبیعی و تئوکراسی نخبه‌گرای دینی قرار می‌گیرد. نوآوری مقاله در تحلیل درونی این نظریه به‌عنوان الگوی خاصی از «مردم‌سالاری دینی نخبه‌محور» است که می‌کوشد میان مشروعیت الهی و کارآمدی اجتماعی پیوند برقرار کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.       آذریان، رضا، احمد واعظی و حمید پارسانیا؛ «هویت متقابل فلسفه حقوق اسلامی و فلسفه حقوق مدرن»، حکمت اسلامی؛ ش6، زمستان 1399، ص175ـ200.
2.       بشیریه، حسین؛ جامعه‌شناسی سیاسی؛ نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی؛ تهران: نشر نی، 1386.
3.       روشنی، علی؛ «مشروعیت حکومت اسلامی در اندیشه سیاسی علامه مصباح یزدی»، بحران‌پژوهی جهان اسلام؛ ش8، پاییز 1400، ص1ـ10.
4.       شهابی، مهدی؛ فلسفه حقوق: مبانی نظری تحول نظام حقوقی، از حقوق سنّتی تا حقوق مدرن؛ چ4، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1401.
5.       فیرحی، داوود؛ «رهبری و حکومت در اندیشه شهیدبهشتی (نظریه امت و امامت)»، فصلنامه سیاست؛ ش42، بهار 1391، ص287ـ310.
6.       کاتوزیان، ناصر؛ فلسفه حقوق: تعریف و ماهیت حقوق؛ ج1، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1377.
7.       محقق داماد، سیدمصطفی؛ «فلسفه حقوق در اندیشه اسلامی»، اطلاعات حکمت و معرفت؛ ش7، پاییز 1391، ص۱۳ـ۱۹.
8.       مرادی رودپشتی، مجید؛ «مبانی نظریه سیاسی ولایت امت بر خویش»، علوم سیاسی؛ ش21، بهار 1397، ص167ـ184.
9.       مصباح یزدی، محمدتقی؛ «طرحی نو در تعیین حاکم و مسئولان دیگر (درآمدی بر نظریه عدول مؤمنین)»، دوفصلنامه فقه دولت اسلامی؛ ش1، پاییز و زمستان 1399، ص13ـ29.
10.  مصباح یزدی، محمدتقی؛ آموزش عقاید؛ چ13، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، 1384.
11.  مصباح یزدی، محمدتقی؛ پرسش‌ها و پاسخ‌ها؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1386.
12.  مصباح یزدی، محمدتقی؛ حقوق و سیاست در قرآن؛ گردآوری و تحقیق شهیدمحمد شرابی؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1385.
13.  مصباح یزدی، محمدتقی؛ حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه؛ چ2، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1394.
14.  مصباح یزدی، محمدتقی؛ نظریه حقوقی اسلام؛ تحقیق و نگارش محمدمهدى نادرى قمی و محمدمهدى کریمى‌نیا؛ ج1، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1391.
15.  مصباح یزدی، محمدتقی؛ نقد و بررسی مکاتب اخلاقی؛ تحقیق و نگارش احمدحسین شریفی؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1384.
16.  مصباح یزدی، محمدتقی؛ نگاهی گذرا به حقوق بشر ازدیدگاه اسلام؛ تدوین و نگارش عبدالحکیم سلیمی؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1388.
17.  مکللند، جان.اس.؛ تاریخ اندیشه سیاسی غرب: از یونان باستان تا عصر روشنگری؛ ترجمه جهانگیر معینی علمداری؛ ج1، چ7، تهران: نشر نی، 1402.
18.  ولوی‌نسب، احمد، سیدحسین اطهری، مهدی نجف‌زاده و وحید سینائی؛ «روایت (حکومت) در اندیشه سیاسی آیت‌اللّه مصباح یزدی و مهدی حائری یزدی»، اندیشه سیاسی در اسلام؛ ش10، پاییز 1402، ص129ـ154.
19.    Leiter, Brian, & Sevel, Michael. (2022). Philosophy of law. In Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/ philosophy-of-law.
20.    Peter, Fabienne. (2023). Political legitimacy. In Edward N. Zalta & Uri Nodelman (Eds.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2023 ed.). https://plato.stanford.edu/entries/legitimacy.
21.    Wacks, Raymond. (2014). Philosophy of law: A very short introduction. Oxford University Press.
22.    Murphy, Mark C. (2001). Natural Law and Practical Rationality. Cambridge: Cambridge University Press.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 21 اردیبهشت 1405