حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

بررسی فقهی اعمال موجب إعسار مدیون

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مدیر مدرسه عالی فقاهت آستان قدس رضوی و دانشیار گروه حقوق دانشگاه قم، قم، ایران
2 پژهشگر مدرسه عالی فقاهت آستان قدس رضوی و دانشجوی دکتری فقه و اصول جامعةالمصطفی العالمیه مشهد، مشهد، ایران
10.22034/ilaw.2026.2060849.3612
چکیده
إعسار به‌عنوان وضعیت معافِ مدیون از برخی الزامات قانونی در فقه اسلامی پذیرفته‌شده است. بااین‌‌حال بدهکارانی با انجام رفتارهای اختیاری یا حتی هدفمند موجبات إعسار خود را فراهم می‌آورند. نظر به اینکه این پدیده می‌تواند زمینۀ تضعیف اعتماد عمومی، سوءاستفاده از نهاد إعسار و تضییع حقوق طلبکاران را فراهم سازد، این پرسش مطرح می‌شود که موضع نظام فقهی اسلام نسبت به این رفتارها چیست؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و اجتهادی در سبک کتابخانه‌ای، به بررسی و تبیین مبانی فقهی «إعسار إرادی» یعنی اقدامات مدیون در جهت تحقق إعسار خویش، پرداخته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که با تلقی «عدم‌نفوذ» اعمال حقوقی مدیون، امکان اقامۀ دعوای حجر او از سوی دیّان فراهم می‌آید و در فرض ناآگاهی طرف معامله از وضعیت مدیون، به استناد قاعده لاضرر، خیار تفلیس قابل استناد است. در تلف اموال بدون اقدام حقوقی مدیون، حکم وضعی اثبات‌پذیر نیست؛ اما اخذ مال از بدهکار در شرایط خاص و سقوط اذن ِ ضمن معاملۀ او ، موجب ضمان است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.       آخوند خراسانی، محمدکاظم؛ کفایةالأصول؛ قم: مجمع‌الفکر الإسلامی، 1440ق.
2.       ابن‌ابی‌جمهور، محمد‌بن‌زین‌الدین؛ عوالی‌اللئالی العزیزیة فی‌الأحادیث الدینیة؛ قم: دار سیدالشهداء، 1405ق.
3.       ابن‌بابویه، محمدبن على؛ من لایحضره‌الفقیه؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1413ق.
4.       امامی، سیدحسن؛ حقوق مدنی؛ تهران: انتشارات کتابفروشی اسلامیه، 1370.
5.       انصاری، مرتضى؛ المکاسب؛ قم: تراث الشیخ‌الأعظم، 1415ق.
6.       انصاری، مرتضى؛ رسائل فقهیة للشیخ؛ قم: مجمع‌الفکر، 1414ق.
7.       انصاری، مرتضى؛ فرائدالأصول؛ قم: مجمع‌الفکر، 1428ق.
8.       تقی‌ملا، حسین؛ معامله به‌قصد فرار از دَین؛ تهران: میزان، 1399.
9.       حرّ عاملى، محمد‌بن‌حسن؛ تفصیل وسائل‌الشیعة؛ قم: مؤسسة آل‌البیت‰، 1409ق.
10.  حرّ عاملى، محمد‌بن‌حسن؛ هدایةالأمة؛ مشهد: آستانة الرضویة المقدسة، مجمع‌البحوث الإسلامیه، 1414ق.
11.  حسینی مراغی، سید میرعبدالفتاح؛ العناوین‌الفقهیة؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامی، 1425ق.
12.  خادم، بهرام درویش؛ «معامله به‌قصد فرار از دَین»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی؛ ش26، پاییز 1370، ص1ـ29.
13.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ تحریرالوسیلة؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1392.
14.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ تنقیح‌الأصول؛ قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1419ق.
15.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ تهذیب‌الأُصول؛ قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1423ق.
16.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ مناهج‌الوصول إلى علم‌الأصول؛ قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1415ق.
17.  خویی، سیدابوالقاسم؛ محاضرات فی أصول‌الفقه؛ قم: مؤسسه انصاریان، 1417ق.
18.  خویی، سیدابوالقاسم؛ مصباح‌الأصول؛ قم: مکتبة الداوری، 1422ق.
19.  خویی، سیدابوالقاسم؛ مصباح‌الفقاهة؛ قم: داوری، 1377.
20.  خویی، سیدابوالقاسم؛ موسوعة الإمام‌الخوئی؛ قم: مؤسسة الخوئی الإسلامیه، 1434ق.
21.  سیستانی، سیدعلی؛ قاعده لاضرر و لاضرار؛ بیروت: دارالمورخ العربی، 1414ق.
22.  صدر، سیدمحمدباقر؛ بحوث فی علم‌الأصول؛ قم: مؤسسه دائرة‌المعارف الفقه‌الإسلامی، 1431ق.
23.  عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ الروضةالبهیة؛ قم: مجمع‌الفکر الإسلامی، 1437ق.
24.  کاتوزیان، ناصر؛ قواعد عمومی قراردادها؛ تهران: انتشارات گنج دانش، 1403.
25.  کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ قم: دارالحدیث، 1429ق.
26.  مروج جزایری، سیدمحمدجعفر؛ منتهی‌الدرایة فی توضیح‌الکفایة؛ قم: فقاهة، 1415ق.
27.  مشکینی، علی؛ اصطلاحات‌الأصول؛ قم: نشر الهادی، 1371.
28.  مصطفوی، سیدمحمدکاظم؛ القواعد (مائة قاعدة فقهیة)؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامی، 1397.
29.  نائینى، میرزامحمدحسین؛ أجودالتقریرات؛ قم: مؤسسه فرهنگی صاحب‌الأمر، 1430ق.
30.  نراقی، مولى محمد؛ مشارق‌الأحکام؛ قم: مؤتمرالمولى مهدی النراقی، 1422ق.
31.  هاشمی شاهرودی، سیدمحمود؛ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت‰؛ قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، 1382.
32.  یزدی، سیدمحمدکاظم؛ سؤال و جواب (آراء و استفتائات)؛ تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، 1376.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 13 بهمن 1404