حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

جریان قاعده «جمجمه در حال فروپاشی» در حقوق کانادا، ایران و فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی دانشگاه علوم قضایی
2 استادیار پژوهشکده فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
10.22034/ilaw.2026.2064966.3647
چکیده
دکترین «جمجمه درحال فروپاشی» که از حقوق کامن‌لا و آرای دادگاه عالی کانادا نشأت گرفته، بر این اصل استوار است که اگر فردی پیش از وقوع جنایت یا فعل زیان‌بار، دچار آسیب یا نقصی در بدن خود بوده و آن آسیب به‌صورت طبیعی درحال وخامت بوده باشد، مسئولیت عامل زیان تنها محدود به میزان تشدید یا تسریع آن وخامت خواهد بود. این نظریه برخلاف قاعده «جمجمه پوست تخم مرغی» که مسئولیت کامل را بر عهده جانی می‌گذارد حتی اگر آسیب‌پذیری زیاندیده غیرعادی باشد، در پی تحدید مسئولیت است و بر تفکیک میان وضعیت پیشین و اثر افزوده تأکید دارد. در حقوق ایران نیز می‌توان نشانه‌هایی از پذیرش این منطق را مشاهده کرد. قواعد فقهی و مقررات قانون مجازات اسلامی در باب دیات، مانند احکام مربوط به اعضای ناقص یا فلج، زبان لال، دندان سیاه‌شده و موهای از پیش ریخته‌شده، همگی بر این اصل استوارند که اگر عضوی از پیش فاقد کارایی یا منفعت باشد، جنایت بر آن موجب دیه کامل نمی‌شود. این منطق در مواردی که عضو از پیش آسیب دیده باشد، به‌گونه‌ای اعمال شده که دیه به نسبت کارایی باقی‌مانده تعیین می‌شود. مقاله حاضر با روشی تحلیلی و تطبیقی، به بررسی امکان انطباق دکترین جمجمه درحال فروپاشی با مبانی فقهی و حقوقی ایران پرداخته و نشان می‌دهد که این نظریه، در مواردی که منشأ آسیب پیشین طبیعی یا غیرعمدی باشد، در برخی موارد با منطق فقهی و قانونی ایران قابل پذیرش است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.       اردبیلی، محقق مقدس؛ مجمع‌الفائدة والبرهان فی شرح إرشادالأذهان؛ ج14، قم: فقه‌الثقلین، [بی‌تا].
2.       بجنوردی، سیدمحمد؛ القواعدالفقهیة؛ چ3، تهران: مؤسسه عروج، 1401ق.
3.       پوراسماعیل، علیرضا؛ «مطالعه تطبیقی تأثیر تقصیر زیاندیده بر مسئولیت مدنی در حقوق اسلامی و کامن‌لا»، مطالعات حقوق تطبیقی معاصر؛ ش7، زمستان 1392، ص1ـ29.
4.       جنیدی، لعیا و زهرا تخشید؛ «دفاع در برابر مسئولیت مدنی ناشی از خطای بی‌احتیاطی بر مبنای تقصیر زیاندیده با تأکید بر حقوق امریکا»، فصلنامه تحقیقات حقوقی؛ ش92، زمستان 1399، ص147ـ170.
5.       جنیدی، لعیا؛ «تقصیر زیاندیده»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی؛ ش46، پاییز 1378، ص51ـ90.
6.       خادم سربخش، مهدی؛ «تأثیر حالت و وضعیت زیاندیده بر مسئولیت عامل زیان»، مجله حقوقی دادگستری؛ ش70، تابستان 1389، ص111ـ131.
7.       رستمی، هادی و هادی شعبانی کندسری؛ «احراز رابطه سببیت در فرض مداخله عوامل گوناگون در جنایات و خسارات مالی (با تأکید بر قانون مجازات اسلامی 1392)»، فصلنامه پژوهش حقوق کیفری؛ ش15، تابستان 1395، ص144ـ171.
8.       شوشی نسب، نفیسه و عباس میرشکاری؛ «تأثیر وضعیت پیشین زیاندیده در مسئولیت مدنی عامل زیان»، مجله حقوقی دادگستری؛ ش84، زمستان 1392، ص124ـ152.
9.       شهباز قهفرخی، سجاد؛ «تبیین و نقد نظریه "تعامل متقارن" در تعیین میزان تقصیر زیاندیده و خوانده دعوی در مسئولیت مدنی مبتنی بر تقصیر»، عنوان مجله؛ ش111، پاییز 1399، ص129ـ146.
10.  صفری، محسن و مهدی صفریان؛ «قاعده جمجمه پوست تخم‌مرغی در حقوق انگلستان و ایران»، حقوق خصوصی؛ ش1،  بهار و تابستان 1396، ص77ـ93.
11.  عالی‌پناه، علیرضا و محبوب خدایی؛ «قاعده جمجمه نازک؛ تأثیر وضعیت خاص زیاندیده بر جبران زیان‌های بدنی در حقوق کامن‌لا»، مطالعات حقوق خصوصی؛ ش 2، تابستان 1399، ص323ـ337.
12.  عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ البهیة فی شرح اللمعةالدمشقیة؛ ج10، قم: دارالتفسیر، 1427ق.
13.  قیاسی، جلال‌الدین؛ «قاعده جمجمه نازک در حقوق کامن‏‌لا و حقوق کیفری ایران»، مجله حقوقی دادگستری؛ ش121، بهار 1401، ص307ـ327.
14.  کاتوزیان، ناصر؛ الزامات خارج از قرارداد؛ ج1، تهران: گنج دانش، 1395.
15.  کاظمی، محمود؛ «آثار تقصیر زیاندیده بر مسئولیت مدنی»، دین و ارتباطات؛ ش28، زمستان 1384، ص109ـ141.
16.  میرزایی، اقبال‌علی؛ «اصل تقسیم خسارت بر اساس میزان تأثیر رفتار مرتکبان؛ مبانی، شرایط اعمال و قلمرو اصل در حقوق ایران»، مطالعات حقوق تطبیقی معاصر؛ ش35، تابستان 1403، ص233ـ260.
17.     Blackburn, C. "Culture Loss and Crumbling Skulls: The Problematic of Injury in Residential School Litigation." PoLAR: Political and Legal Anthropology Review 35, no. 2 (2012): 289–307.
18.     Dworkin, Gerald. "A Negligent Tortfeasor Still Takes His Victim as He Finds Him." The Modern Law Review 25, no. 4 (1962): 471–473.
19.     Iezzi, T., M. P. Duckworth, and S. R. Schenke. "To Crack or Crumble: Use of the Thin Skull and Crumbling Skull Rules." Psychological Injury and Law 6, no. 2 (2013): 156–159.
20.     Jaffe, E. M. "Cyberbullies Beware: Reconsidering Vosburg v. Putney in the Internet Age." Charleston Law Review 5 (2010): 379–410.
21.     Kohutis, E. A., and S. McCall. "The Eggshell and Crumbling Skull Plaintiff: Psychological and Legal Considerations for Assessment." Psychological Injury and Law 13, no. 4 (2020): 354–369.
22.     Linden, A. M. "Down with Foreseeability: Of Thin Skulls and Rescuers." The Canadian Bar Review 47, no. 4 (1969): 545–569.
23.     McInnes, M. "Causation in Tort Law: Back to Basics at the Supreme Court of Canada." Alberta Law Review 35, no. 4 (1996): 1013–1041.
24.     Nash, K., and S. R. Moore. "The Supreme Court of Canada and the Law of Causation Revisited Again." In 6th Annual Update Personal Injury Law and Practice, edited by Continuing Legal Education Society of British Columbia, 1–22. Vancouver: CLEBC, 2010.
25.     Renka, C. E. "The Presumed Eggshell Plaintiff Rule: Determining Liability When Mental Harm Accompanies Physical Injury." Thomas Jefferson Law Review 29, no. 2 (2006): 289–319.
26.     Robinson, P., and M. Rubin. The Future of the Post Office. London: Institute for Public Policy Research, 1999.
27.     Rowe, P. J. "The Demise of the Thin Skull Rule?" The Modern Law Review 40, no. 4 (1977): 377–396.
28.     Zile, Z. L. "Vosburg v. Putney – A Centennial Story." Wisconsin Law Review 1992, no. 4 (1992): 877–906.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 13 بهمن 1404