حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

اعتبار قانون در دولت اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی گروه حقوق و فقه اجتماعی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
10.22034/ilaw.2026.2064095.3639
چکیده
یکی از مسائل مرتبط با قانون‌گذاری در دولت‌اسلامی، «اعتبار قانون» است. سه دیدگاه کلان در این زمینه قابل طرح است. برخی از متفکران اسلامی براین باورند که قانون‌گذاری از شئون فقیه‌عادل بوده و اعتبار قانون به امضا وتنفیذ اوست، ونظر کارشناسان تنها جنبه مشورتی دارد. برخی دیگر معتقدند که چون قانون‌گذاری در دولت‌اسلامی، در حقیقت «تشخیص موضوع» احکام شرعی، ـ اولی یا ثانوی ـ یا احکام حکومتی است که بر اساس مصالح عمومی صادر می‌شود، شأن عرف متخصص است. همان‌گونه که در تکالیف فردی تشخیص موضوع با مکلف است، در تکالیف اجتماعی هم با عرف است، عرف کارشناسی که بتواند موضوعات تخصصی در عرصه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی یا نظامی را بشناسد، و عناوین ثانویه: ضرورت، اضطرار، حرج و ضرر، یا مصحلت را در عرصه کلان اجتماعی تشخیص دهد. البته در این عرصه، در موارد اختلاف، نظر «کارشناسان منتخب مردم» تقدم دارد. نهایت آن‌که نظرشان با اذن یا امضای فقیه عادل اعتبار پیدا می‌کند؛ نظر کارشناسان منتخب مردم جنبه مشورتی ندارد، بلکه قانون‌گذاری شأن ایشان است، و فقیه تنها حکم را بر آن مترتب می‌کند. دیدگاه سوم حتی اذن و امضای فقیه عادل را هم لازم نمی‌داند، چرا که حکومت در عصر غیبت از آنِ مردم است. تشخیص کارشناسان منتخب مردم برای وضع قانون کافی است؛ قانونی که اهداف حکومت در اسلام و مصالح عمومی را تأمین نماید. مقاله حاضر عهده‌دار تشریح، نقد وتحلیل این سه دیدگاه‌ ومبانی آن‌هاست. روش به کاررفته، همان روش متداول در پژوهش‌های فقهی، کتابخانه‌ای، همراه با تجزیه و تحلیل آراء ونظریات فقیهان است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.       آخوند خراسانى، محمدکاظم‌بن‌حسین؛ حاشیةالمکاسب؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1406ق.
2.       ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم؛ لسان‌العرب؛ چ3، بیروت: دار صادر، 1414ق.
3.       احسانی، رضا و هادی طحان نظیف؛ مفهوم قانون ازمنظر فقه امامیه ومکتب اثباتگرایی حقوقی؛ تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق†، 1397.
4.       ارسطا، محمدجواد؛ «فتوای معیار»، فقه حکومتی؛ ش7، بهار و تابستان 1397، ص55ـ82.
5.       جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ ترمینولوژی حقوق؛ چ5، تهران: کتابخانه گنج دانش، 1370.
6.       حائری، عبدالحسین؛ اسناد روحانیت و مجلس؛ ج1، تهران: سند شماره 5، 1374.
7.       حزب‌التحریر لبنان؛ قانون اساسی اسلامی؛ [بی‌جا]: [بی‌نا] ، 1358.
8.       حسینی شیرازی، سیدمحمد؛ الأسئلة والأجوبة، أثناعشر رسالة؛ [بی‌جا]: نرم‌افزار فقه جامع اهل‌بیت‰، [بی‌تا].
9.       حسینی شیرازی، سیدمحمد؛ آیین‌نامه جمهوری اسلامی؛ ترجمه ذکراللّه احمدی؛ [بی‌جا]: [بی‌نا]، 1382ق.
10.  حسینی شیرازی، سیدمرتضی؛ شوری‌الفقهاء والقیادات الإسلامیة؛ چ4، نجف: مؤسسة التقی‌الثقافیه، 1438ق.
11.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ صحیفه امام؛ چ3، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌ خمینیŠ، 1379.
12.  دهخدا، علی‌اکبر؛ لغتنامه؛ چ2، تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، 1377.
13.  راسخ، محمد و فاطمه بخشی‌زاده؛ «شرع‌گرایان و قانون در عصر انقلاب مشروطه ایران»، مجله حقوقی دادگستری؛ ش101، بهار 1397، ص85ـ116.
14.  زرگری‌نژاد، غلامحسین؛ رسائل مشروطیت؛ تهران: انتشارات کویر، 1374.
15.  سبحانی، جعفر؛ حکومت اسلامی در چشم‌انداز ما؛ قم: انتشارات پیام آزادی، 1358.
16.  شیرازی، سیدعبداللّه؛ اسناد نهضت اسلامی ایران؛ به‌کوشش سیدهادی خسروشاهی؛ ج8، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1395.
17.  صافی گلپایگانی، لطف‌اللّه؛ قانون اساسی اسلام (دهم تیر 1358) موجود در مجموعه اسناد و مدارک تدوین ق.ا.ج.ا؛ ج3، قم: دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، 1391.
18.  صدر، سیدمحمدباقر؛ اقتصادنا؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامى، 1417ق.
19.  صدر، سیدمحمدباقر؛ لمحة فقهیة تمهیدیة مشروع دستور الجمهوریةالإسلامیة فی ایران؛ لبنان: [بی‌نا]، 1357.
20.  صورت مشروح مذاکرات شورای بازنگری قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران؛ تهران: اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی، 1369.
21.  غروی نائینی، محمدحسین؛ تنبیهالأمة و تنزیه‌الملة؛ تحقیق و تصحیح سیدجواد ورعی؛ قم: بوستان کتاب، 1382.
22.  کدیور، محسن؛ سیاستنامه خراسانی؛ تهران: انتشارات کویر، 1385.
23.  گلپایگانی، سیدمحمدرضا؛ الدّرالمنضود فیأحکامالحدود؛ تقریر علی کریمی‌جهرمی؛ قم: دارالقرآن‌الکریم، 1412ق.
24.  گلپایگانی، سیدمحمدرضا؛ دیدهبان مذهب، (خاطرات و اسنادی منتشرنشده درباره آیت‌اللّه‌العظمی سیدمحمدرضا گلپایگانی)؛ کوشش و نگارش محمدتقی انصاریان خوانساری؛ قم: انتشارات انصاریان، 1399.
25.  گلپایگانی، سیدمحمدرضا؛ نامه دهم ربیع‌الأول 1403ق (به‌نقل از: سعید حجاریان؛ جمهوریت افسون زدایی از قدرت)؛ تهران: طرح نو، 1379.
26.  مشکینی، علی؛ حکومت جمهوری اسلامی؛ قم: [بی‌نا]، 1357.
27.  مصباح یزدی، محمدتقی؛ نگاهی گذرا به نظریه ولایت فقیه؛ چ31، قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینیŠ، 1396.
28.  مکارم شیرازی، ناصر؛ حکومت اسلامی؛ قم: مدرسه امیرالمؤمنین†، 1358.
29.  منتظرى، حسینعلى؛ دراسات فی ولایةالفقیه و فقه‌الدولة الإسلامیة؛ چ2، قم: نشر تفکر، 1409ق.
30.  موسوی خلخالى، سیدمحمدمهدى؛ الحاکمیة فی‌الإسلام؛ ترجمه جعفر الهادى؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1422ق.
31.  مهرآبادی، میترا؛ «قانونگذاری در اندیشه گروهی از موافقان و مخالفان مشروطه»، پژوهشنامه تاریخ؛ مشهد: دانشگاه فردوسی، زمستان 1384، ص77ـ93.
32.  مؤمن قمی، محمد؛ «اختیار ولیّ ‌امر در قانونگذاری»، مجله فقه اهل‌بیت‰؛ ش۵۵، پاییز 1387، ص80ـ91.
33.  مؤمن قمی، محمد؛ الولایةالإلهیة الإسلامیة أو الحکومةالإسلامیة؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامی، 1425ق.
34.  نجفی قوچانی، محمدحسن؛ حیات‌الإسلام فی أحوال آیةالملک العلّام؛ تحقیق و تصحیح سیدمهدی حسینی مجاهد؛ تهران: نشر علم، 1393.
35.  نوری همدانی، حسین؛ جمهوری اسلامی؛ قم: [بی‌نا]، 1358.
36.  ورعی، سیدجواد؛ مبانی و مستندات قانون اساسی جمهوری اسلامی؛ قم: دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، 1386.
37.  ورعی، سیدجواد؛ مجموعه اسناد و مدارک تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران؛ قم: دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، 1391.
38.  هاشمی رفسنجانی، اکبر؛ در مکتب جمعه، مجموعه خطبه‌های نمازجمعه؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1369.
39.  هاشمی رفسنجانی، اکبر؛ کارنامه وخاطرات سال 1360، (عبور از بحران)؛ اهتمام یاسر هاشمی؛ چ3، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب، 1378.
40.  هاشمی رفسنجانی، اکبر؛ کارنامه وخاطرات سال 1364، (امید و دلواپسى)؛ اهتمام سارا لاهوتی؛ چ4، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب، 1387.
41.  هاشمی رفسنجانی، اکبر؛ کارنامه وخاطرات سال 1366، (دفاع و سیاست)؛ اهتمام علیرضا هاشمی؛ تهران: دفتر نشر معارف انقلاب، 1389.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 11 بهمن 1404