حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

تحلیل اقتصادی و بررسی تطبیقی رشد در فقه معاملات با تأکید بر عدالت و کارایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران
2 دانشیار گروه اقتصاد اسلامی، دانشکده اقتصاد و مدیریت، دانشگاه قم، قم، ایران
3 استادیار گروه حقوق دانشکده علوم انسانی دانشگاه دامغان
10.22034/ilaw.2026.2064134.3640
چکیده
پژوهش حاضر با هدف بازخوانی و تحلیل مفهوم «رشد» و «سفاهت» در فقه معاملات اسلامی و بررسی تطبیقی آن با نظام‌های حقوقی معاصر، در پی تبیین پیوند میان عقلانیت فقهی و کارایی اقتصادی است. مسئله اصلی تحقیق، تبیین جایگاه رشد به‌عنوان معیار اهلیت و شاخص کارایی در تصمیم‌گیری‌های مالی و حقوقی است. فرضیه پژوهش بر این مبنا است که رشد در فقه اسلامی، ناظر به توانایی تدبیر عقلانی در مدیریت دارایی‌ها و بهره‌برداری اقتصادی از آن‌هاست و سفاهت، به‌منزله‌ی فقدان این توانایی، موجب اختلال در عدالت مالی و کاهش کارایی اقتصادی می‌شود. روش تحقیق به‌صورت توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد تطبیقی میان فقه امامیه و نظام‌های حقوقی ایران، آلمان، فرانسه، انگلستان و مالزی تنظیم شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که رشد در فقه اسلامی مفهومی فازی و تدریجی است که در مراتب مختلف عقلانیت تحقق می‌یابد و احراز آن از طریق آزمون عملی و تجربی ممکن است. در نتیجه، فقه اسلامی با ارائه الگوی «رشد کارآمد»، نظامی عقلانی و کارکردی برای تنظیم روابط اقتصادی و پیشگیری از تصرفات سفیهانه ارائه می‌دهد که می‌تواند مبنای توسعه پایدار و عدالت توزیعی در اقتصاد اسلامی قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.       آخوند، سکینه؛ «واکاوی واژه سفیه در آیه ولاتؤتوا ﺍﻟﺴﻔﻬﺎﺀ أموالکم ...»، مطالعات تفسیری؛ ش8، 1396، ص53 - 66.
2.       ابنمنظور، محمد؛ لسانالعرب؛ قم: ادب حوزه، 1405ق.
3.       امین، نصرت؛ مخزنالعرفان؛ اصفهان: نهضت زنان مسلمان، 1361.
4.       بصری بحرانی، زینالدین محمد امین؛ کلمة‌التقوى؛ قم: سیدجواد وداعی، 1413ق.
5.       بهجت، محمدتقی؛ استفتائات؛ قم: دفتر معظم‌له، 1428ق.
6.       بهجت، محمدتقی؛ جامع‌المسائل؛ ج3، قم: دفتر معظمله، 1426ق.
7.       پاکتچی، احمد؛ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی؛ تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1383.
8.       ترحینی عاملی، سیدمحمدحسین؛ الزبدةالفقهیة فی شرح الروضةالبهیة؛ ج5، قم: دارالفقه للطباعة والنشر، 1427ق.
9.       جزیری، عبدالرحمن، سیدمحمد غروی و یاسر مازح؛ الفقه على‌المذاهب الأربعة و مذهب أهل‌البیت‰؛ بیروت: دارالثقلین، 1419ق.
10.  جمعی از مؤلفان؛ مجله فقه اهل بیت‰؛ قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت‰، [بی‌تا].
11.  حاجیعزیزی، بیژن، قدرت‌اللّه نیازی و راضیه حسنخانی؛ «نقش حاکم در حجر سفیه»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی؛ ش4، زمستان 1391، ص29ـ42.
12.  حسینی شیرازی، سیدمحمد؛ الفقه: السِّلم والسَّلام؛ بیروت: دارالعلوم للتحقیق والطباعة والنشر والتوزیع، 1426ق.
13.  حقپناه، رضا و سیدعلی دلبری؛ «بررسی دلالی آیه وابتلوا الیتامی»، آموزههای فقه مدنی؛ ش4، زمستان 1391، ص3ـ22.
14.  حکمتنیا، محمود و جعفر زمانی؛ «وضعیت حقوقی معاملات سفهی»، حقوق اسلامی؛ ش10، بهار 1392، ص7ـ36.
15.  حلّی (علامه حلّی)، حسن؛ تذکرةالفقهاء؛ قم: آلالبیت‰، 1425ق.
16.  حلّی (علامه حلّی)، حسنبنیوسفبنمطهر؛ تذکرةالفقهاء؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1414ق.
17.  حلّی (محقق حلّی)، نجمالدین؛ شرائع‌الإسلام؛ قم: اسماعیلیان، 1408ق.
18.  خشنودی، رضا و محمد یعقوبی؛ «تحلیل اختیارات ذاتی مدیرعامل در شرکتهای سهامی»، پژوهشهای حقوق اقتصادی و تجاری؛ ش1، بهار 1401، ص157ـ192.
19.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ البیع؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1421ق.
20.  خمینی، سیدروحاللّه؛ تحریرالوسیلة؛ ترجمه علی اسلامی؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1425ق.
21.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ تحریرالوسیلة؛ قم: دارالعلم، [بی‌تا].
22.  خویی، سیدابوالقاسم؛ مصباح‌الفقاهة؛ بیروت: دارالکتب الإسلامیه، 1417ق.
23.  رستمی، محمدزمان و محمدهادی رستمی؛ «تبیین فقهی اقتصادی قراردادها و فعالیتهای سفهی»، مطالعات اقتصاد اسلامی؛ ش13، پاییز 1399، ص1ـ32.
24.  رنجبر، رضا و همکاران؛ «رویکرد فازی در نظام شریعت»، مطالعات حقوق تطبیقی معاصر؛ ش2، تابستان 1390، ص119ـ144.
25.  روحانی، صادق؛ فقهالصادق†؛ قم: دارالکتاب، 1412ق.
26.  صباغی، مریم و محمدحسن حائری؛ «تأملی در قاعدهانگاری بطلان معاملات سفیهانه با تأکید بر آیه ممنوعیت اکل مال به باطل»، پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی؛ ش12، تابستان 1395، ص57ـ78.
27.  طباطبایی حکیم، سیدمحسن؛ مستمسک العروةالوثقى؛ قم: مؤسسه دارالتفسیر، 1416ق.
28.  طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیرالقرآن؛ قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1417ق.
29.  طوسی، ابوجعفر محمدبنحسن؛ المبسوط فی فقه‌الإمامیة؛ ج2، تهران: المکتبةالمرتضویه لإحیاء الآثارالجعفریه، 1387ق.
30.  عالمزاده، محمد؛ «ماهیت تشکیکی مفاهیم اخلاقی»، ذهن؛ ش18، بهار 1396، ص125ـ158.
31.  عاملی (شهید اول)، محمدبنمکی؛ اللمعةالدمشقیة فی فقه‌الإمامیة؛ بیروت: دارالتراث ـ الدارالإسلامیه، 1410ق.
32.  عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین؛ مسالک‌الأفهام؛ قم: مؤسسه معارف اسلامی، 1413ق.
33.  قمی (شیخ صدوق)، محمدبنعلیبنبابویه؛ من لایحضره‌الفقیه؛ ترجمه علی‌اکبر غفاری، ج2، تهران: نشر صدوق، 1409ق.
34.  کاظمی، محمود و عباس برزویی؛ «از بلوغ جسمانی تا رشد عقلانی»، پژوهش حقوق خصوصی؛ ش4، زمستان 1394، ص119ـ145.
35.  کرکی (محقق کرکی)، علی؛ عمدةالطالب فی‌التعلیق المکاسب؛ قم: محلاتی، 1414ق.
36.  مازندرانی، علی‌اکبر؛ دلیل تحریرالوسیلة ـ أحکام‌الأسره؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1429ق.
37.  مرعشی شوشتری، سیدمحمدحسن؛ دیدگاههای نو در حقوق؛ تهران: نشر میزان، 1427ق.
38.  مصطفوی، سیدمحمدکاظم؛ مائة قاعدة فقهیة؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1421ق.
39.  معرفت، محمدهادی؛ «بلوغ دختران»، کتاب نقد؛ ش12، پاییز 1378، ص170ـ175.
40.  معرفت، محمدهادی؛ التمهید فی علوم‌القرآن؛ قم: انتشارات التمهید، 1386.
41.  مکارم شیرازی، ناصر؛ أنوارالفقاهة ـ کتاب‌الخمس والأنفال؛ قم: انتشارات مدرسه امام علیبنابی‌طالب†، 1416ق.
42.  مهریزی، مهدی؛ بلوغ دختران، رسالههای فقهی؛ قم: بوستان کتاب، 1376.
43.  مؤسسه آموزشی و پژوهشی قضا؛ گنجینه استفتائات قضایی؛ قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی قضا، 1380.
44.  نجفی (صاحب جواهر)، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ ج22، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1404ق.
45.  واسطی، عبدالحمید؛ نگرش سیستمی به دین؛ مشهد: مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام، 1391.
46.  هاک، سوزان؛ فلسفه منطق؛ قم: کتاب طه، 1382.
47.    AustenـBaker, R., & Hunter, K. (2020). Infants’ contracts: Law and policy in the 18th and 19th centuries. Journal of Contract Law, 36 (4) , 1–24. https: //eprints.lancs.ac.uk/id/eprint/139393/1/JC_Infants_ Capacity_JCL_Final_Rev_1_1_.pdf, p. 17.
48.    Che Hashim, R., & Dusuki, F. N. (2023). Minors and their incapacity to contract: A revisit. UUM Journal of Legal Studies, 14 (1) , 269ـ295. https: //doi.org/10.32890/ uumjls2023.14.1.11, p. 271ـ272.
49.    Gangwar, Shivangi, Minors’ Contracts in the Digital Age, Liverpool Law Review (2022) 43: 237–261, https: //doi.org/10.1007/s10991 ـ022ـ09298ـ3, p. 240.
50.    lexology.com/library/detail.aspx?g=19b147b0ـce6eـ425bـ9e66ـa8fe0a3f37df
51.    Lone, Umer Mushtaq, & Bhat, Suhail Ahmad. (2022). "Impact of financial literacy on financial wellـbeing: a mediational role of financial selfـefficacy." Journal of Financial Services Marketing, Online ahead of print, 1–16.
52.    Markenisinis, Sir Basil; Hannes Unberth; Angus Johnston (2006) , the German Law of Contract (A Comparative Treatise) , Oxford and Portland, Oregon 2006, 2th ed., P. 230ـ231.
53.    Peel, Edwin (2001) , Treitel: The Law of Contract (13th Ed.). Sweet & Maxwell Ltd,

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 08 بهمن 1404