حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

شیوه‌های جبران خسارت معنوی ناشی از مشاوره در فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار دانشکده الهیات دانشکدگان پردیس فارابی دانشگاه تهران
2 دانشجوی دکتری گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشکده الهیات دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران
3 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشکده الهیات دانشکدگان پردیس فارابی دانشگاه تهران
چکیده
مشاوره نیکو و خالصانه جهت کشف حقایق، اصل مهمی در راستای حل مسائل مجهول و مبهم زندگی است.مشاور ممکن است با عدم رعایت اصول و ضوابط به مراجع خویش خسارت معنوی وارد سازد. خسارت معنوی ناشی از مشاوره تخصصی غیرتبرعی، تعادل روحی افراد را متزلزل و نظم و امنیت عمومی جامعه را دچار چالش می‌نماید. مشاور با ایجاد خسارت معنوی از باب «آمریت و واصفیت» و با تحقق شرایط و ارکان مسئولیت مدنی و کیفری و با استناد به ادله مستدل و مستند عقلی و شرعی در مقابل مراجعین زیان دیده و جامعه ضامن و مکلف به جبران و ادای حق است. هرچند در فقه اسلامی به مصادیقی از خسارت معنوی اشاره شده، ولی شیوه یا شیوه‌های معین و متعارفی برای جبران خسارت معنوی بیان نگردیده است.اما، یافته‌ها و نتایج این نوشتارکه به روش اجتهادی و کتابخانه‌ای تحصیل گردیده، حاکی ازآن است که به استناد ادله معتبر فقهی، اضرار و آسیب معنوی ناشی از مشورت تخصصی به تناسب اوضاع و احوال و با تحقق شرایط و ارکان مسئولیت با راهکارهای فقهی از قبیل: استحلال و استغفار، تقاص، توقف عملیات خلاف واقع، صلح، پرداخت مال و مجازات‌های تعزیری، قابل جبران و ترمیم می‌باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.       ابن‌ادریس، محمدبن‌منصوربن‌احمد؛ السرائرالحاوی لتحریرالفتاوی؛ چ۲، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۰ق.
2.       اردبیلی، احمدبن‌محمد؛ زبدةالبیان فی أحکامالقرآن؛ تهران: المکتبة الجعفریة للإحیاء الآثار الجعفریه، [بی‌تا].
3.       اسدی کاظمی، جوادبن‌سعد؛ مسالکالأفهام الیآیاتالأحکام؛ [بی‌جا]: [بی‌نا]، [بی‌تا].
4.       امامی خوانساری، محمد؛ الحاشیة الثانیة علیالمکاسب؛ [بی‌جا]: [بی‌نا]، [ بی‌تا].
5.       انصاری، مرتضی‌بن‌محمد امین؛ المکاسب المحرمة والبیع والخیارات؛ قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاریŠ، ۱۴۱۵ق.
6.       انصاری، مرتضی‌بن‌محمد امین؛ فرائدالأصول؛ چ۵، قم: مؤسسة النشرالإسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم، ۱۴۱۶ق.
7.       بحرالعلوم، محمدبن‌محمدتقی؛ بلغةالفقیه؛ تهران: منشورات مکتبة الصادق†، ۱۴۰۳ق.
8.       تبریزی، جوادبن‌علی؛ تنقیح مبانیالأحکام ـ کتاب الدیات؛ قم: دارالصدیقة الشهیدة‡، ۱۴۲۸ق.
9.       تونی، عبداللّه‌بن‌محمد؛ الوافیة فی أصولالفقه؛ چ۲، قم: مجمع الفکرالإسلامی، ۱۴۱۵ق.
10.  جزایری، محمدجعفر؛ منتهیالدرایة فی توضیحالکفایة؛ چ۴، قم: مؤسسه دارالکتاب، ۱۴۱۵ق.
11.  جمعی از مؤلفان؛ مجله فقه اهل بیت‰؛ قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت‌‰، [بی‌تا].
12.  حسینی سیستانی، سیدعلی‌؛ قاعده لاضرر و لاضرار؛ قم: دفتر آیت‌اللّه ‌سیستانیŠ، ۱۴۱۴ق.
13.  حسینی عاملی، سیدجواد‌بن‌محمد؛ مفتاحالکرامة فی  شرح قواعدالعلامه؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۹ق.  
14.  حسینی مراغی، سیدمیرعبد‌الفتاح‌بن‌علی؛ العناوینالفقهیة؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
15.  حسینی، فاطمه‌سادات و همکاران؛ «بررسی فقهی و حقوقی جبران ضرر معنوی در قذف»، فصلنامه پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی؛ ش۴۱، پاییز ۱۳۹۴، ص۲۳ـ۵۲.    
16.  حلبی، تقی‌الدین‌بن‌نجم‌الدین؛ الکافی فی الفقه؛ اصفهان: کتابخانه عمومی امام امیرالمؤمنین†، ۱۴۰۳ق.
17.  حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ تحریرالأحکام الشرعیة علی مذهبالإمامیة؛ قم: مؤسسه امام صادق†، ۱۴۲۰ق.
18.  حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ رجال علامة الحلّی‌؛ چ۲، قم: شریف رضی، ۱۴۰۲ق.
19.  حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ قواعدالأحکام فی معرفة الحلال والحرام؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
20.  حلّی (محقق‌ حلّی)، جعفربن‌حسن؛ شرائعالإسلام فی مسائل الحلال والحرام؛ چ۲، قم: مؤسسه اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
21.  خلخالی، سیدمحمدمهدی؛ فقهالشیعة ـ کتاب الإجاره؛ تهران: انتشارات منیر، ۱۴۲۷ق.
22.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ تحریرالوسیلة؛ قم: مؤسسه مطبوعاتی دارالعلم، [بی‌تا].
23.  خمینی، سیدروح‌اللّه؛ تهذیبالأصول؛ تقریرات جعفر سبحانی؛ قم: دارالفکر، ۱۳۸۲.
24.  خویی، سید‌ابوالقاسم؛ المستند فی شرح العروةالوثقی ـ الإجاره؛ تقریر مرتضی بروجردی؛ [بی‌جا]: [بی‌نا]، [بی‌تا].
25.  خویی، سید‌ابوالقاسم؛ مبانی تکملةالمنهاج؛ قم: مؤسسه إحیاء آثار امام‌ خوییŠ، ۱۴۲۲ق.
26.  خویی، سید‌ابوالقاسم؛ مصباحالفقاهة؛ تقریر محمدعلی توحیدی؛ [بی‌جا]: [بی‌نا]، [بی‌تا].
27.  خویی، سید‌ابوالقاسم؛ منهاجالصالحین؛ چ۲۸، قم: نشر مدینةالعلم، ۱۴۱۰ق.
28.  سبزواری، سیدعبدالأعلی؛ مهذبالأحکام فی بیان الحلال والحرام؛ چ۴، قم: مؤسسة المنار (دفتر معظم له)، ۱۴۱۳ق.
29.  شریف‌ رضی، محمدبن‌حسین؛ نهجالبلاغه؛ قم: هجرت، ۱۴۱۴ق.
30.  شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی؛ کشفالریبه؛ چ۳، [بی‌جا]: دارالمرتضوی للنشر، ۱۳۹۰ق.
31.  شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی؛ مسالکالأفهام إلی تنقیح شرائعالإسلام؛ قم: مؤسسة المعارف‌ الإسلامیه، ۱۴۱۳ق.
32.  شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی؛ منیةالمرید؛ قم: مکتب‌الأعلام الإسلامی، ۱۴۰۹ق.
33.  صدر، سیدمحمدباقر؛ قاعده لاضرر و لاضرار؛ تقریر سیدکمال حیدری؛ قم: دارالصادقین للطباعة والنشر، ۱۴۲۰ق.
34.  صدر، سیدمحمدباقر؛ مباحثالأصول؛ تقریر کاظم حسینی حائری؛ قم: مقرر، ۱۴۰۸ق.
35.  صدوق، محمدبن‌علی‌بن‌بابویه؛ الأمالی؛ چ۶، تهران: کتابچی، ۱۳۷۶.
36.  صدوق، محمدبن‌علی‌بن‌بابویه؛ من لایحضرهالفقیه؛ چ۲، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
37.  طباطبایی قمی، سیدتقی؛ عمدةالمطالب فی‌التعلیق علیالمکاسب؛ قم: کتابفروشی محلاتی، ۱۴۱۳ق.
38.  طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیرالقرآن؛ چ۲، لبنان: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
39.  طریحی، فخرالدین؛ مجمعالبحرین؛ نویسنده سیداحمد حسینی؛ چ۳، تهران: کتابفروشی مرتضوی، ۱۴۱۶ق.
40.  طوسی، محمدبن‌حسن؛ المبسوط فی فقهالإمامیة؛ چ۳، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریه، ۱۳۸۷ق.
41.  طوسی، محمدبن‌حسن؛ تهذیبالأحکام؛ چ۴، تهران: دا‌رالکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق.
42.  غروی نائینی، میرزامحمدحسن‌؛ منیةالطالب فی حاشیةالمکاسب؛ تقریر موسی‌بن‌محمد نجفی خوانساری؛ تهران: المکتبة المحمدیه، ۱۳۷۳ق.
43.  فخرالمحققین، محمدبن‌حسن‌بن‌یوسف؛ ایضاحالفوائد فی شرح مشکلاتالقواعد؛ قم: مؤسسه اسماعیلیان، ۱۳۸۷ق.
44.  فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد؛ العین؛ چ۲، قم: نشر هجرت، ۱۴۱۰ق.
45.  کاتوزیان، ناصر؛ دوره حقوق مدنی قواعد عمومی قراردادها؛ تهران: شرکت سهامی انتشار، ۱۳۹۱.
46.  کلینی، محمدبن‌یعقوب؛ الکافی؛ چ۴، تهران: دارالکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق.
47.  گلپایگانی، سیدمحمدرضا؛ مجمعالمسائل؛ چ۲، قم: دارالقرآن‌الکریم، ۱۴۰۹ق.
48.  گیلانی، میرزاحبیب‌اللّه؛ کتاب الإجارة؛ [بی‌جا]: [بی‌نا]، ۱۳۱۱ق.
49.  مصطفوی، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن‌الکریم؛ تهران: مرکزالکتاب للترجمه والنشر، 1402ق.
50.  مغنیه، محمدجواد؛ فقه الإمامالصادق†‌؛ چ۲، قم: مؤسسه انصاریان، ۱۴۲۱ق.
51.  مقری فیومی، احمدبن‌محمد؛ المصباحالمنیر فی غریب الشرحالکبیر للرافعی؛ قم: منشورات‌ دار‌الرضی، [بی‌تا].
52.  مکارم شیرازی، ناصر؛ استفتائات جدید؛ چ۲، قم: مدرسة الإمام علی‌بن‌ابی‌طالب†، ۱۴۲۷ق.
53.  مکارم شیرازی، ناصر؛ القواعدالفقهیة؛ چ۳، قم: مدرسه امام امیرالمؤمنین†، ۱۴۱۱ق.
54.  مکارم شیرازی، ناصر؛ تعزیر و گستره آن؛ قم: انتشارات مدرسه امام علی‌بن‌ابی‌طالب†، ۱۴۲۵ق.
55.  موسوی اردبیلی، سیدعبدالکریم؛ فقه الحدود والتعزیرات؛ چ۲، قم: مؤسسه نشر لجماعة المفیدŠ، ۱۴۲۷ق.
56.  موسوی بجنوردی، سیدحسن‌بن‌آقا‌بزرگ؛ القواعدالفقهیة؛ قم: نشر الهادی، ۱۴۱۹ق.
57.  نجاشی، احمدبن‌علی؛ رجال النجاشی؛ قم: مؤسسه‌ نشر اسلامی، ۱۳۶۵.
58.  نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائعالإسلام؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1404ق.
59.  نراقی، مولی‌محمد‌بن‌احمد؛ مشارقالأحکام؛ چ۲، قم: کنگره نراقیین [ملامهدی و ملااحمد]، ۱۴۲۲ق.
60.  نقیبی، ابوالقاسم؛ «نظریه جبران مالی خسارت معنوی در حقوق اسلامی»، نشریه الهیات و معارفاسلامی (مطالعات اسلامی)؛ ش۷۶، پاییز ۱۳۸۶، ص۱۸۱ـ۲۱۵.
61.  واسطی، سیدمحمدمرتضی؛ تاجالعروس من جواهرالقاموس؛ نویسنده علی شیری؛ بیروت: دا‌رالفکر للطباعة والنشر والتوزیع، ۱۴۱۴ق.
62.  هاشمی شاهرودی، سیدمحمود و دیگران؛ معجم فقه‌الجواهر؛ بیروت: الغدیر‌للطباعة والنشر والتوزیع، ۱۴۱۷ق.
63.  هاشمی شاهرودی، سیدمحمود؛ موسوعة الفقهالإسلامیالمقارن؛ قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت‰، ۱۴2۳ق.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 02 تیر 1404