حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

بررسی فقهی و حقوقی بکارگیری سامانه‌های الکترونیک در برگزاری جلسات دارسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مریم مهاجری
استادیار حقوق گروه سیاست‌گذاری خانواده‌محور دانشکده علوم خانواده دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/ilaw.2025.523190.2640
چکیده
امروزه بهرهگیری از وسایل الکترونیکی در زندگی عموم شهروندان افزایش یافته و به کارها سرعت بخشیده است. این وسایل در دادرسی هم میتواند مورد استفاده قرار گیرد. برگزاری جلسات رسیدگی به دعاوی قضائی ازطریق وسایل الکترونیکی، موجب تسریع در روند دادرسی میشود. این نحوه دادرسی، زمانی که برگزاری جلسه حضوری مخاطرهآمیز است، از اهمیت بالایی برخوردار میباشد؛ مانند زمانی که در اثر شرایط اضطراری همچون وضعیت ناشی از انتشار ویروس کرونا، امکان برگزاری جلسات دادرسی بهصورت حضوری، محدود و شاید خطرناک است. یکی از مباحث چالشبرانگیز درباره دادرسی الکترونیک مربوط به جلسه دادرسی است. نگارنده در پژوهش کنونی درصدد است با روشی توصیفی_تحلیلی و جمع آوری دادهها به شیوه کتابخانهای مشروعیت برگزاری جلسه دادرسی را با بهرهگیری از ظرفیتهای سامانههای الکترونیکی، در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران از منظر فقه و حقوق بررسی نماید. دستاورد پژوهش حکایت از مجاز‌بودن برگزاری این نوع جلسات دارد، لیکن محدودیتهای وسایل الکترونیک، در برخی دعاوی موجب کاهش سطح دادرسی میشود؛ بنابراین جلسه رسیدگی به بعضی دعاوی لازم است به شیوه حضوری برگزار گردد.
کلیدواژه‌ها
دادرسی الکترونیک
دادرسی حضوری
دورسخنی
اطاله دادرسی

موضوعات

  1. الماسی، نجادعلی و بهنام حبیبی درگاه؛ «درآمدی بر کیفیت دادرسی در فرایند دادرسی کارآمد»، دیدگاه‌های حقوق قضایی (دیدگاه‌های حقوقی)؛ ش58، تابستان 1391، ص47ـ72.
  2. انصاری، مرتضی؛ القضاء والشهادات؛ قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاریŠ، 1415ق.
  3. بداغی، فاطمه؛ آیین دادرسی در دادگاه‌های خانواده؛ تهران: میزان، 1388.
  4. توکلی، محمدمهدی؛ مختصر آیین دادرسی مدنی؛ تهران: انتشارات مکتوب آخر، 1397.
  5. جبعی عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ الروضةالبهیة فی شرح اللمعةالدمشقیة؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1412ق.
  6. جزایری، محمدجعفر؛ منتهی‌الدرایة فی توضیح‌الکفایة؛ ج3، قم: فقاهت، 1393.
  7. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ ترمینولوژی حقوق؛ تهران: انتشارات کتابخانه گنج دانش، 1387.
  8. حرّ عاملی، محمدبن‌حسن؛ تفصیل وسائل‌الشیعة إلی تحصیل مسائل‌الشریعة؛ ج18 و 27، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1409ق.
  9. حسین‌زاده علیایی، زهرا و احمد احمدی؛ «دادرسی الکترونیک در حقوق ایران؛ مبانی، اهداف و ویژگی ها»، فصلنامه تحقیقات حقوق خصوصی و کیفری؛ ش35، بهار 1397، ص117ـ136.
  10. خزایی، منوچهر؛ «بررسی نظری و عملی تسریع آیین دادرسی کیفری»، مجله تحقیقات حقوقی؛ تهران: دانشگاه شهیدبهشتی، ش 19 و 20، پاییز 1376، ص140ـ156.
  11. خوانساری، سیداحمد؛ جامع‌المدارک فی شرح مختصرالنافع؛ ج۶، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1405ق.
  12. زرکلام، ستار؛ «دادرسی‌های الکترونیکی؛ ضرورت‌ها، الزامات و چالش‌ها»، آموزه‌های حقوق کیفری؛ ش3، تابستان 1391، ص129ـ150.
  13. سبحانی، جعفر؛ نظام‌الطلاق فی‌الشریعة الإسلامیةالغراء؛ ج2، قم: مؤسسه امام صادق†، 1418ق.
  14. سبزواری، سیدعبدالأعلی؛ مهذب‌الأحکام؛ ج27، قم: مؤسسة المنار، 1413ق.
  15. سرخوش منجق‌تپه، بهنام و هما داودی گرمارودی؛ «بررسی فقهی تشکیل جلسه دادرسی به‌شیوه الکترونیکی»، تحقیقات حقوقی تطبیقی ایران و بین‌الملل؛ ش43، بهار 1398، ص55ـ79.
  16. شبانی، مجید؛ مقایسه دادگاه الکترونیکی و سنّتی و بررسی آن در دادگستری ایلام؛ ایلام: انتشارات دادگستری ایلام، 1387.
  17. شمس، عبداللّه؛ آیین دادرسی مدنی؛ تهران: دراک، 1387.
  18. صدر، سیدمحمدباقر؛ بحوث فی علم‌الأصول؛ ج3، قم: مؤسسة دائرةالمعارف الفقه الإسلامی، 1417ق.
  19. عشق‌پور، منصور و ناصر حاتمی؛ «جایگاه تشریفات آیین دادرسی مدنی در دادگاه‌های خانواده»، فصلنامه مطالعات علوم اجتماعی؛ ش3، پاییز 1395، ص127ـ142.
  20. غنیان، مهدیه؛ بررسی میزان تعاملی‌بودن سایت دادگستری ایران؛ ایلام: انتشارات دادگستری ایلام، 1387.
  21. کاشف‌الغطاء، محمدحسین؛ تحریرالمجلة؛ ج2، نجف اشرف: المکتبة المرتضویه، 1359ق.
  22. گیلانی رشتی، حبیب‌اللّه؛ کتاب‌القضاء؛ ج1، قم: دارالقرآن‌الکریم، 1401ق.
  23. مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة لأطهار؛ ج11، [بی‌جا]: مؤسسة الوفاء، 1403ق.
  24. محقق داماد، سیدمحمد؛ کتاب الخمس؛ تقریر عبداللّه جوادی آملی؛ قم: دارالإسراء، 1418ق.
  25. مدنی، سیدجلال‌الدین؛ ادله اثبات دعوا؛ تهران: انتشارات پایدار، 1385.
  26. مفید، محمدبن‌محمد؛ الإرشاد فی معرفة حج‌اللّه العباد؛ [بی‌جا]: دارالمفید، 1414ق.
  27. مکارم شیرازی، ناصر؛ أنوارالأصول؛ ج2، قم: مدرسه امام علی‌بن‌ابی‌طالب†، 1428ق.
  28. موسوی، احمدرضا و مریم مهاجری؛ «دادرسی الکترونیک به‌مثابه تهدید علیه عدالت قضایی»، فصلنامه حقوق و فناوری اطلاعات؛ ش2، بهار 1401، ص11ـ26.
  29. مهاجری، مریم؛ «آسیب‌شناسی لایحه جدید حمایت خانواده با تأکید بر مواد 8 تا 16 آن»، ماهنامه کانون؛ ش118، پاییز 1390، ص51ـ74.
  30. مهرافشان، علیرضا؛ «دادرسی مجازی، مفهومی نوین در عدالت قضایی»، مجله فقه و حقوق اسلامی؛ ش5، پاییز 1391، ص119ـ147.
  31. مؤمن، محمد؛ «اعتبار علم قاضی در دعاوی»، پژوهش‌های فلسفی کلامی؛ ترجمه سیدمهدی دادمرزی؛ ش2، زمستان 1378، ص35ـ67.
  32. نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ ج۳۲، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1404ق.
  33. Bowen Poulin, Anne, Criminal Justice and Videoconferencing Technology: Remote Defendant, Vol78, Tulane Law Revie, 2003-2004.
  34. Fabri, M., F. Contini (eds) (2003), Judicial Electronic Data Interchange in Europe: Applcations, Policies and Trends, Bologna, Lo Scarabeo
  35. Haas, Aron, Videoconferencing in Immigration Proceeding, Vol5, Pierce Law Review, 2007
  36. Hornle, J (2009), “Cross – Border Internet Dispute Resolution”, Cambridge University Press.
  37. Ponte, Lucille, The Michigan Cyber Court: a Bold Experiment in the Development of First Public Virtual Courthouse, Vol4, North Carolina Journal of Law & Technology, 2002-2003
  38. Robertson, C. B (2012), “The Facebook Disruption: How social Media May Transform Civil Litigation and Facilitate Access to Justice”, School of law, Case western Reserve University.
  39. Roth, Michael, Lassez- Faire Videoconferencing: Remote Witness Testimony and Adversarial Ttuth, Vol48, Ucla law, 2000
  40. Treadway, Molly and Wigine, Elizabeth, Videoconferencing in Criminal Proceeding: Legal and Empirical Issues and Direction for Research , Vol28, Law and Policy, 2006
حقوق اسلامی
دوره 22، شماره 85
تابستان 1404
صفحه 77-117