حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

وحدت یا دوگانگی بیت المال مسلمین و اموال منصب امامت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حسینعلی بای 1
محمود حکمت نیا 2
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی
2 عضو هیات علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
10.22034/ilaw.2025.2026612.3416
چکیده
بیت‌المال خزانه دولت اسلامی بوده و حقوق و تکالیف متعددی بر این عنوان فقهی و حقوقی در روایات و عبارات فقها مترتب شده است. با وجود استعمال فراوان واژه بیت‌المال در نصوص شرعی و متون فقهی و آثار مهم مترتب بر آن، تعریف روشنی از این عنوان، صورت نگرفته است. در برخی از نوشته های فقهی بیت‌المال امام، مستقل از بیت‌المال مسلمین در نظر گرفته شده و به دنبال آن، مسئولیتها و وظایف این دو، متفاوت دیده شده است. عمده دلیل مستقل انگاری بیت‌المال مسلمانها از بیت‌المال امام، متفاوت بودن منابع درآمدی این دو است. ما در این نوشته با بررسی روایات وارده در باب دیه و ارث، به بررسی وحدت یا ثنویت این دو عنوان پرداخته و در نهایت به این نتیجه رسیده ایم که این دو عنوان – دست‌کم- در ارث و دیه حکایت از مفهوم واحدی دارند. مهم در یکی اِنگشتان بیت‌المال امام و بیت‌المال مسلمین، یکی بودن موارد مصرف و هزینه کردها؛ وحدت هزینه کننده این اموال و کیفیت اداره آن است که در هر دو مورد مشترک است.
کلید واژه : بیت‌المال ، اموال عمومی، بیت‌المال مسلمین، بیت‌المال امام ، اموال امام
کلیدواژه‌ها
بیت المال
اموال عمومی
بیت المال مسلمین
بیت المال امام
اموال امام

موضوعات

  1. ابن‌ادریس حلّی، محمد‌بن‌منصور؛ السرائر؛ قم: نشر اسلامی، 1410ق.
  2. ابن‌براج (قاضى ابن‌براج)، عبدالعزیز؛ المهذب؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1406ق.
  3. ابن‌زهره، حمزه‌بن‌على حسینى؛ غنیةالنزوع؛ قم: مؤسسه امام صادق†، ۱۴۱۷ق.
  4. اردبیلی (محقق اردبیلی)، احمد‌بن‌محمد؛ مجمع‌الفائدة والبرهان فی شرح إرشادالأذهان؛ تحقیق مجتبی عراقی، علی‌پناه اشتهاردی و حسین یزدی اصفهانی؛ قم: نشر اسلامی، 1403ق.
  5. اصفهانى (مجلسى اول)، محمدتقى؛ روضة‌المتقین فی شرح من لایحضره‌الفقیه؛ چ2، قم: مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور، 1406ق.
  6. اصفهانى (مجلسى دوم)، محمدباقر‌بن‌محمدتقى؛ ملاذالأخیار فی فهم تهذیب‌الأخبار؛ قم: کتابخانه آیت‌اللّه مرعشى نجفىŠ، 1406ق.
  7. جمعى از پژوهشگران (زیرنظر سیدمحمود هاشمى شاهرودی)؛ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت‰؛ قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اهل بیت‰، 1426ق‌.
  8. حرّ عاملى، محمد‌بن‌حسن؛ وسائل‌الشیعة؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1409ق.
  9. حسینی، سیدرضا؛ «بیت‌المال»، دانشنامه امام علی†؛ ج7، چ4، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1386، ص۳۷۱ـ۴۳۸.
  10. حسینى عاملى، سیدجواد‌بن‌محمد؛ مفتاح‌الکرامة فی شرح قواعدالعلامة؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، [بی‌تا].
  11. حقانی زنجانی، حسین؛ تحقیقی درباره انفال یا ثروت‌های عمومی؛ [بی‌جا]: نشر معاونت پژوهشی دانشگاه الزهراءƒ، 1374.
  12. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ إرشادالأذهان إلى أحکام‌الإیمان؛ ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1410ق.
  13. حلّی (محقق حلّی)، جعفر‌بن‌حسن؛ شرائع‌الإسلام فی مسائل الحلال والحرام؛ تحقیق عبدالحسین محمدعلی بقال؛ قم: انتشارات اسماعیلیان، 1408ق.
  14. حلّی (محقق حلّى)، نجم‌الدین جعفر‌بن‌حسن؛ المختصرالنافع فی فقه‌الإمامیة؛ چ6، قم: مؤسسة المطبوعات‌الدینیه، 1418ق.
  15. حلّى (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ تحریر الأحکام‌الشرعیة على مذهب‌الإمامیة؛ مشهد: مؤسسه آل‌البیت‰، [بی‌تا].
  16. خمینى، سیدروح‌اللّٰه؛ کتاب‌البیع؛ ج2، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ، [بی‌تا].
  17. خویی، سیدابوالقاسم؛ تکملة منهاج‌الصالحین؛ قم: نشر مدینةالعلم، 1410ق.
  18. رحمان ستایش، محمدکاظم؛ دانشنامه جهان اسلام؛ زیرنظر غلامعلی حداد عادل؛ ج5، تهران: انتشارات دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1379.
  19. رحمتی، محمد؛ أنجازالعدات؛ ج1 و 2، قم: مؤلف، 1378.
  20. سجادی، صادق؛ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی؛ ‌ج13، ‌تهران: ناشر مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1367.
  21. صدر، سیدمحمد؛ ماوراءالفقه؛ بیروت: دارالأضواء للطباعة والنشر والتوزیع، 1420ق.
  22. صدر، سیدمحمدباقر؛ اقتصادنا؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامى ـ شعبه خراسان، 1417ق.
  23. صدوق، محمد‌بن‌على‌بن‌بابویه؛ من لایحضره‌الفقیه؛ چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1413ق.
  24. طبرسى، فضل‌بن‌حسن؛ تفسیر جوامع‌الجامع؛ ج1، تهران: انتشارات دانشگاه تهران و مدیریت حوزه علمیه قم‏، 1377.
  25. طوسی، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن؛ الإستبصار فیما إختلف من‌الأخبار؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1390ق.
  26. طوسی، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن؛ المبسوط فی‌الفقه الإمامیة؛ تحقیق محمدتقى کشفى؛ ج8، چ3، تهران: انتشارات مرتضویه، 1387ق.
  27. طوسى، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن؛ النهایة فی مجردالفقه والفتاوی؛ بیروت: دارالکتب‌العربی، 1400ق.
  28. طوسى، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن؛ تهذیب‌الأحکام؛ چ4، تهران: دارالکتب‌الإسلامیه، 1407ق.
  29. عاملی (شهید اول)، محمد‌بن‌مکى؛ غایةالمراد فی شرح نکت‌الإرشاد‌؛ قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه، ‌1414ق‌.
  30. عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ الروضةالبهیة فی شرح اللمعةالدمشقیة؛ تحقیق سیدمحمد کلانتر؛ قم: انتشارات داوری، 1410ق.
  31. عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ مسالک‌الأفهام إلی تنقیح شرائع‌الإسلام؛ قم: مؤسسة المعارف‌الإسلامیه، 1413ق.
  32. عاملی (شهید ثانى)، زین‌الدین‌بن‌على؛ فوائدالقواعد؛ قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، 1419ق.
  33. فاضل آبى، حسن‌بن‌ابى‌طالب؛ کشف‌الرموز فی شرح مختصرالنافع؛ چ3، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.
  34. فاضل مقداد، مقداد‌بن‌عبداللّه؛ التنقیح‌الرائع لمختصرالشرائع؛ تحقیق سیدعبداللطیف حسینی کوه‌کمره‌ای؛ قم: کتابخانه آیت‌اللّه مرعشی نجفیŠ، 1404ق.
  35. فاضل هندی، محمد‌بن‌حسن؛ کشف‌اللثام عن قواعدالأحکام؛ قم: نشر اسلامی، 1420ق.
  36. فیض کاشانی، محمدمحسن؛ مفاتیح‌الشرائع؛ قم: کتابخانه آیت‌اللّه مرعشى نجفىŠ، [بی‌تا].
  37. فیض کاشانى، محمدمحسن؛ الوافی؛ ج16، اصفهان: کتابخانه امام امیرالمؤمنین علی†، 1406ق.
  38. قاضی نعمان، ابوحنیفه نعمان‌بن‌محمد تمیمى؛ دعائم‌الإسلام؛ چ2، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1385ق.
  39. قمی سبزوارى (محقق سبزواری)، محمدباقر‌بن‌محمد؛ کفایةالأحکام؛ ج2، اصفهان: انتشارات مهدوى،[بی‌تا].
  40. کاشف‌الغطاء، محمدحسین‌بن‌على‌بن‌محمدرضا؛ تحریرالمجلة؛ نجف: المکتبةالمرتضویه، 1359ق.
  41. کاشف‌الغطاء، مهدى؛ موردالأنام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ ج1، نجف: مؤسسه کاشف‌الغطاء، [بی‌تا].
  42. کلینی، ابوجعفرمحمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ ج7، چ4، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.
  43. محقق کرکی، على‌بن‌حسین؛ جامع‌المقاصد؛ چ2، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، ۱۴۱۴ق.
  44. محقق کرکى، على‌بن‌حسین؛ رسالة قاطعة اللجاج فی تحقیق حل‌الخراج؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1413ق.
  45. مشکینى، میرزاعلى؛ الفقه‌المأثور؛ چ2، قم: نشر الهادی، ۱۴۱۸ق.
  46. مفید، محمد‌بن‌محمد‌بن‌نعمان؛ المقنعة؛ قم: کنگره جهانى هزاره شیخ مفیدŠ، 1413ق.
  47. مکارم شیرازى، ناصر؛ أنوارالفقاهة ـ کتاب‌الخمس والأنفال؛ قم: انتشارات مدرسة الإمام علی‌بن‌أبی‌طالب†، 1416ق.
  48. منتظرى، حسینعلى؛ دراسات فی ولایةالفقیه و فقه‌الدولة الإسلامیة؛ ج‌3 و 4، چ2، قم: نشر تفکر، 1409ق.
  49. نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ تحقیق عباس قوچانی؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1366.
حقوق اسلامی
دوره 22، شماره 84
بهار 1404
صفحه 5-30