حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

تحلیل عدالت اجتماعی به مثابه اصل حقوقی بنیادین در حکومت اسلامی بر مبنای اندیشه شهید صدر و آیت الله خامنه ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدجواد جاوید 1
جمال رحیمیان 2
1 گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/ilaw.2025.2020346.3415
چکیده
این مقاله با رویکردی جامع به بررسی مفهوم عدالت و جایگاه آن در اندیشه اسلامی، به ویژه در دیدگاه شهید صدر و آیت‌الله خامنه‌ای می‌پردازد. این پژوهش معتقد است که عدالت فراتر از برابری صرف، به معنای قرار دادن هر چیزی در جایگاه شایسته خود و اعطای حق به حقدار است. از همین روی، اقسام مختلف عدالت از جمله توزیعی، تأدیبی، صوری، ماهوی، طبیعی، وضعی، فردی و اجتماعی مورد بررسی قرار گرفته است تا بتوان هم به معنای عدالت نزدیک شد و هم ابعاد مختلف آن شناخته شود و تفاوت‌های آن‌ها را تشریح گردد. در نتیجه این بررسی، شهید صدر و آیت‌الله خامنه‌ای هر دو بر اهمیت عدالت به عنوان یک اصل اساسی در اسلام تأکید دارند و آن را محور حکومت اسلامی می‌دانند. به عبارتی هر دو اندیشمند، عدالت اجتماعی را به عنوان یک هدف اصلی در جامعه اسلامی می‌دانند. شهید صدر بر تعاون عمومی و توازن اجتماعی به عنوان دو رکن اصلی عدالت اجتماعی تأکید می‌کند، در حالی که آیت‌الله خامنه‌ای بر اهمیت برابری در برابر قانون و رفع تبعیض‌ها تأکید دارد. با وجود این واگرایی، می‌توان معتقد بود که این دو اندیشمند عدالت اجتماعی را به عنوان اساس و بنیاد حکومت اسلامی به رسمیت شناخته و برای تبیین معنا و جایگاه این مفهوم در جامعه و حکومت اسلامی، تلاش نموده‌اند.
کلیدواژه‌ها
عدالت
عدالت اجتماعی
حکومت اسلامی

موضوعات

  1. آلتمن، اندرو؛ درآمدی بر فلسفه حقوق؛ ترجمه بهروز جندقی؛ قم: مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1386.
  2. ارسطو؛ سیاست؛ ترجمه حمید عنایت؛ تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1390.
  3. جاوید، محمدجواد؛ قانون و قانونگذاری در اندیشه اندیشمندان شیعه؛ تهران: دانشگاه امام صادق†، 1389.
  4. جاوید، محمدجواد؛ مشروعیت قدرت و مقبولیت دولت در قرآن؛ تهران: بنیاد حقوقی میزان، 1388.
  5. جاوید، محمدجواد؛ نقد مبانی فلسفی حقوق بشر؛ تهران: نشر مخاطب، 1392.
  6. جاویدی، مجتبی؛ قاموس عدالت؛ بررسی مبانی نظری و عملی عدالت در کلام مقام معظم رهبری؛ تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1385.
  7. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ ترمینولوژی حقوق؛ تهران: انتشارات گنج دانش، 1368.
  8. جوادی آملی، عبداللّه؛ فلسفه حقوق بشر؛ قم: مرکز نشر اسراء، 1389.
  9. جهانیان، ناصر؛ «نظریه جامع عدالت»، فصلنامه فلسفه دین؛ ش۶، تابستان ۱۳۸۹، ص۹۷ـ۱۳۴.
  10. حسینی، سیدرضا؛ «معیارهای عدالت اقتصادی ازمنظر اسلام (بررسی انتقادی نظریه شهیدصدر)»، فصلنامه اقتصاد اسلامی؛ ش۳۲، زمستان ۱۳۸۷، ص۵ـ۳۶.
  11. حسینی‌زاده، سیدمحمدعلی؛ «مشروعیت و عدالت در اندیشه سیاسی شیعه، درآمدی بر مشروعیت عدالت‌بنیاد»، فصلنامه شیعه‌شناسی؛ ش۵۳، بهار ۱۳۹۵، ص۸۷ـ۱۱۸.
  12. خسروپناه، عبدالحسین و دیگران؛ منظومه فکری آیت‌اللّه العظمی خامنه‌ای؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1396.
  13. صدر، سیدمحمدباقر؛ اسلام راهبر زندگی، مکتب اسلام، رسالت ما؛ ترجمه سیدمهدی زندیه؛ قم: انتشارات دارالصدر، 1393.
  14. صدر، سیدمحمدباقر؛ اقتصاد ما؛ ترجمه محمدکاظم موسوی؛ ج1، قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، [بی‌تا].
  15. صدر، سیدمحمدباقر؛ امامان اهل بیت‰ مرزبانان حریم اسلام؛ ترجمه رضا ناظمیان و حسام حاج مؤمن؛ قم: انتشارات دارالصدر، 1394 (الف).
  16. صدر، سیدمحمدباقر؛ بارقه‌ها؛ ترجمه سیدامید مؤذنی؛ قم: انتشارات دارالصدر، 1394 (ب).
  17. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ تفسیرالمیزان؛ ج۴، تهران: دارالکتب الإسلامیه، ۱۳۷۴.
  18. کاتوزیان، ناصر؛ کلیات حقوق؛ تهران: شرکت سهامی انتشار، 1378.
  19. کاتوزیان، ناصر؛ مبانی حقوق عمومی؛ تهران: نشر دادگستر، 1372.
  20. کاتوزیان، ناصر؛ مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران؛ تهران: شرکت سهامی انتشار، 1381.
  21. کعبی، عباس؛ مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران؛ تهران: سازمان بسیج حقوقدانان، 1394.
  22. مصباح یزدی، محمدتقی؛ حقوق و سیاست در قرآن؛ ج1، قم: مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1389.
  23. مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار؛ ج۱۳ و 21، تهران: انتشارات صدرا، 1374.
  24. موحد، محمدعلی؛ در هوای حق و عدالت؛ تهران: نشر کارنامه، 1381.
  25. مهاجرنیا، محسن؛ فلسفه سیاسی آیت‌اللّه خامنه‌ای؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1394.
  26. نمازی، حسین و علیرضا لشکری؛ «توازن و رویکرد‌های عدالت، کنکاشی در رویکرد شهیدصدر و شهیدمطهری به توازن»، فصلنامه معرفت اقتصاد اسلامی؛ ش۲، بهار و تابستان ۱۳۹۱، ص۹۷ـ۱۲۲.
  27. واعظی، احمد؛ نقد و بررسی نظریه‌های عدالت؛ قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1393.
حقوق اسلامی
دوره 22، شماره 86
پاییز 1404
صفحه 75-104