حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

بررسی ضمان غاصب در کاهش مالیت اشیا (با تأکید بر کاهش ارزش پول)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه قم دانش آموخته سطح 4 حوزه علمیه قم
2 دانشگاه قم
3 دانشگاه شهید مطهری
چکیده
ضمان غاصب برخاسته از تسلط عدوانی وی، امری مسلّم است. در منابع مرتبط، درصورتی‌که غاصب، عین مال را حبس کند، به استرداد همان عین حکم شده و ضمان وی در کاهش مالیت آن پذیرفته نشده است. در تحلیل این حکم، ضمن استناد به عدم شمول ادله مسئولیت غاصب به کاهش مالیت، اتلاف صفات اعتباری مشمول لزوم جبران دانسته نشده است. در پژوهش پیش رو به شیوه توصیفی ـ تحلیلی، با بررسی ادله مسئولیت غاصب و قواعد عمومی و اصول عملیه مرتبط، به این سؤال اصلی مبنی بر ضمان غاصب در کاهش مالیت اشیای غصب‌شده پاسخ داده شد و این نتیجه به‌دست آمد که در ازاله صفاتی که مقوّم مالیت هستند، تفاوتی بین صفات حقیقی، اعتباری و اضافی وجود ندارد و ازاله هرکدام از آنها، ضمان‌آور است. اگر غصب به کاهشر مالیت یک شیء ازجمله پول منجر شد، غاصب باید مالیت آن را جبران کند و پرداخت عین مال، چه در اموال حقیقی و چه در اموال اعتباری کافی نمی‌باشد. برای دستیابی به این نتیجه، ادله متعددی نقد و بررسی شد که در متن مقاله اشاره شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.       آخوند خراسانى، محمدکاظم؛ حاشیةالمکاسب؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1406ق.
2.       آخوند خراسانى، محمدکاظم؛ کتاب فی‌الوقف؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1413ق.
3.       آخوند خراسانى، محمدکاظم؛ کفایةالأصول؛ تعلیقه علی زارعى؛ قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1430ق.
4.       ابن‌ابی‌جمهور، محمد‌بن‌زین‌الدین؛ عوالی‌اللئالی العزیزیة؛ قم: مؤسسه سیدالشهداء†، 1403ق.
5.       ابن‌سینا،  حسین‌بن‌عبداللّه؛ الإشارات والتنبیهات؛ قم: بلاغت، 1375.
6.       ابوداود، سلیمان‌‌بن‌اشعث؛ سنن أبیداود؛ بیروت: دارالفکر، 1420ق.
7.       اصفهانى، محمدحسین؛ حاشیه کتاب‌المکاسب؛ قم: أنوارالهدى، 1418ق.
8.       امامی، سیدحسن؛ حقوق مدنی؛ تهران: اسلامیه، 1393.
9.       انصاری، مرتضى؛ کتاب‌المکاسب؛ قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ انصارىŠ، 1415ق.
10.  ایروانى، على‌بن‌عبدالحسین؛ حاشیةالمکاسب؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1406ق.
11.  بادینی، حسن؛ فلسفه مسئولیت مدنی؛ تهران: شرکت سهامی انتشار، 1392.
12.  بجنوردى، سیدحسن؛ القواعدالفقهیة؛ قم: الهادی، 1428ق.
13.  بروجردى، آقاحسین؛ تقریرات ثلاث؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1413ق.
14.  بهبهانى، محمدباقر‌بن‌محمد؛ حاشیة مجمع‌الفائدة والبرهان؛ قم: مؤسسة العلامة الوحید البهبهانی، 1417ق.
15.  بهجت، محمدتقى؛ جامع‌المسائل؛ قم: دفتر معظم‌له، 1426ق.
16.  جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ حقوق اموال؛ تهران: مشعل آزادی، [بی‌تا].
17.  جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ مبسوط در ترمینولوژی حقوق؛ تهران: گنج دانش، 1391.
18.  حرّ عاملى، محمد‌بن‌حسن؛ وسائل‌الشیعة؛ قم: آل‌البیت‰، 1409ق.
19.  حلّی (محقق حلّی)، جعفر‌بن‌حسن؛ شرائع‌الإسلام؛ تهران: استقلال، 1409ق.
20.  حلّى (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ تحریرالأحکام الشرعیة؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1421ق.
21.  حلّى (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ تذکرةالفقهاء؛ قم: آل‌البیت‰، 1414ق.
22.  حلّى (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ قواعدالأحکام؛ قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1418ق.
23.  خمینی (امام خمینی)، سیدروح‌اللّه؛ تحریرالوسیلة؛ قم: مؤسسه نشر اسلامی، [بی‌تا].
24.  خمینی (امام خمینی)، سیدروح‌اللّه؛ کتاب‌البیع؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1421ق.
25.  خوانسارى، سیداحمد؛ جامع‌المدارک؛ قم: اسماعیلیان، 1405ق.
26.  خوانسارى، محمد؛ الحاشیةالثانیة على‌المکاسب؛ [بی‌جا]: [بی‌نا]، [بی‌تا].
27.  خویی، سیدابوالقاسم؛ أجودالتقریرات؛ تقریرات آیت‌اللّه نائینى؛ قم: عرفان، 1352.
28.  خویی، سیدابوالقاسم؛ مصباح‌الفقاهة (المکاسب)؛ [بی‌جا]: [بی‌نا]، [بی‌تا].
29.  صفایی، سیدحسین و حبیب‌اللّه رحیمی؛ مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد)؛ تهران: سمت، 1392.
30.  طباطبایی، سیدعلی؛ ریاض‌المسائل؛ قم: آل‌البیت‰، 1422ق.
31.  طوسی، محمد‌بن‌حسن؛ تهذیب‌الأحکام؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1365.
32.  طوسى، محمد‌بن‌حسن؛ خلاف؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامى، 1407ق.
33.  عاملی (شهید اول)، محمد‌بن‌مکى؛ الدروس‌الشرعیة؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى، [بی‌تا].
34.  عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ الروضةالبهیة؛ قم: مجمع‌الفکر، 1435ق.
35.  عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ مسالک‌الأفهام؛ قم: مؤسسة المعارف‌الإسلامیه، 1413ق.
36.  عبدالعالی (محقق ثانی)، علی؛ جامع‌المقاصد؛ قم: آل‌البیت‰، 1410ق.
37.  علیشاهی، ابوالفضل؛ «نقد و تحلیل آرای فقهی در باب قاعده "الغاصب یؤخَذ بأشقِّ‌الأحوال" و قلمرو مصداقی آن»، مطالعات اسلامی فقه و اصول؛ ش89، تابستان 1391، ص۱۲۵ـ150.
38.  فخرالمحققین، محمد‌بن‌حسن؛ إیضاح‌الفوائد؛ قم: اسماعیلیان، 1387.
39.  فصیحی‌زاده، علیرضا؛ «تفویت منفعت و مبانی ضمان‌آوری آن»، فصلنامه حقوق؛ ش3، پاییز ۱۳۹۰، ص259ـ277.
40.  فهیمی، عزیزاللّه؛ مسئولیت مدنی ناشی از تخریب محیط‌ زیست در فقه و حقوق ایران (مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه و اسناد بین‌المللی)؛ قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1391.
41.  قمى، سیدتقى؛ الأنوارالبهیة فی‌القواعدالفقهیة؛ قم: محلاتى، 1423ق.
42.  قنواتی، جلیل؛ «ضمان قهری یا مسئولیت مدنی»، ارائه در نشست علمی: ارزیابی مقررات نظام حقوقی ایران درمورد تسهیم مسئولیت مدنی؛ [بی‌تا]، مندرج در: https://clicl.ut.ac.ir/article_922.html.
43.  کاتوزیان، ناصر؛ وقایع حقوقی؛ تهران: شرکت سهامی انتشار، 1393.
44.  کاشف‌الغطاء، حسن‌بن‌جعفر؛ أنوارالفقاهة ـ کتاب‌البیع؛ نجف: مؤسسه کاشف‌الغطاء، 1422ق.
45.  کلینى، محمد‌بن‌یعقوب؛ کافی؛ تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.
46.  لارى، سیدعبدالحسین؛ التعلیقة على‌المکاسب؛ قم: مؤسسة المعارف‌الإسلامیه، 1418ق.
47.  مامقانى، محمدحسن؛ غایةالآمال؛ قم: مجمع‌الذخائر الإسلامیه، 1316ق.
48.  ماوردی، علی‌بن‌محمد؛ الحاوی‌الکبیر؛ بیروت: دارالکتب العلمیه، 1419ق.
49.  مظفر، محمدرضا؛ حاشیة المظفر على‌المکاسب؛ قم: حبیب، [بی‌تا].
50.  نائینى، میرزا محمدحسین؛ منیةالطالب؛ تهران: المکتبة المحمدیة، 1373.
51.  نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام؛ بیروت: دار إحیاءالتراث العربی، 1404ق.
52.  نوری، حسین‌بن‌محمدتقی؛ مستدرک‌الوسائل؛ بیروت: آل‌البیت‰، 1408ق.
53.  نوووی، یحیى‌بن‌شرف؛ المجموع شرح‌المهذب؛ بیروت: دارالفکر، [بی‌تا].
54.  همدانى، حاج‌آقارضا؛ حاشیه کتاب‌المکاسب؛ قم: مؤلف، 1420ق.