حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

دادرسی کیفری ایران در سنجه عدالت رویه‌ای؛ مبانی، ظرفیت‌ها و چالش‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی مقطع دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی (ره)، تهران، ایران
2 دانشیار گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی (ره)، تهران، ایران
چکیده
به تعبیر اندیشمندان معاصر، عدالت اجتماعی غایت جامعه انسانی است؛ به‌نحوی که این مطلوب در کلیه اجزای سیستم اجتماعی، تبلور یابد. بااین‌حال، تا زمانی که تابعان نظام اجتماعی عدالت را «احساس» نکنند، تحقق جامعه عادلانه میسر نخواهد شد. باتوجه به اهمیت «برداشت» تابعان یک جامعه از عدالت اجتماعی، اندیشمندان عدالت ـ پژوه «عدالت رویّه‌ای» را بازخوانی کردند. اهمیت عدالت رویّه‌ای در فرایند دادرسی کیفری از آن رو است که طرف‌های دعوا (متهم، بزهدیده و مدعی‌العموم) در این فرایند، از رهگذر «اجرای عادلانه قانون کیفری»، «احساس عدالت» کنند. رعایت سه اصل برابری، مشارکت و قاعده‌مندی، به ادراک آنان از عادلانه‌بودن فرایند کیفری کمک می‌کند.
پژوهش حاضر با استفاده از رویکرد توصیفی و تحلیلی، به ارزیابی دادرسی کیفری ایران بر اساس معیارها عدالت رویّه‌ای می‌پردازد. اگر چه در قانون اساسی به این شاخصه‌ها تأکید شده است، اما تضمین اجرای این شاخصه‌ها مستلزم حمایت کامل قوانین دادرسی کیفری است. درصورت عدم اصلاح قوانین شکلی مبتنی بر این شاخصه‌ها، نمی‌توان انتظار «اجرای عادلانه قانون کیفری» و تحقق «احساس عدالت» در کنش‌گران دادرسی کیفری را داشت.
پژوهش حاضر با استفاده از رویکرد توصیفی و تحلیلی، به ارزیابی دادرسی کیفری ایران بر اساس معیارها عدالت رویه‌ای می‌پردازد. اگر چه در قانون اساسی به این شاخصه‌ها تأکید شده است، اما تضمین اجرای این شاخصه‌ها مستلزم حمایت کامل قوانین دادرسی کیفری است. در صورت عدم اصلاح قوانین شکلی مبتنی بر این شاخصه‌ها، نمی‌توان انتظار «اجرای عادلانه قانون کیفری» و تحقق «احساس عدالت» در کنش‌گران دادرسی کیفری را داشت.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.       اردبیلی، سیدعبدالکریم؛ فقه‌القضاء؛ چ2، قم: جامعة‌المفید، 1423ق.
2.       ازکمپ، استوارت؛ روان‌شناسی اجتماعی کاربردی؛ ترجمه فرهاد ماهر، چ6، مشهد: بهنشر، 1386.
3.       الهام، غلامحسین و محسن برهانی؛ درآمدی بر حقوق جزای عمومی؛ واکنش در برابر جرم؛ چ7، تهران: میزان، 1400.
4.       انصاری، مرتضی؛ رسائل فقهیة؛ قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاریŠ، 1414ق.
5.       تبریزی، جواد؛ أسس‌القضاء والشهادة؛ قم: دفتر حضرت آیت‌الله میرزاجواد تبریزی، [بی‌تا].
6.       جانی‌پور، علی؛ دادگاه‌های کیفری اخصاصی؛ چ1، تهران: شهر دانش، 1393.
7.       حرّ عاملی، محمدبنحسن؛ تفصیل وسائل‌الشیعة إلی تحصیل مسائل‌الشریعة؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1409ق.
8.       حسینی بهشتی، سیدعلیرضا؛ جستارهایی در شناخت اندیشه سیاسی معاصر غرب؛ تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی، 1383.
9.       حلّی (علامه حلّی)، حسنبنیوسف؛ قواعدالأحکام فی معرفة الحلال والحرام؛ ج3، قم: مؤسسة النشرالإسلامی، 1413ق.
10.  خالقی، علی؛ آیین دادرسی کیفری؛ چ39، تهران: شهر دانش، 1398.
11.  راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد؛ مفردات ألفاظ‌القرآن؛ بیروت: دارالعلم، 1412ق.
12.  رستمی، هادی؛ «سیاست جنایی بخشنامه‌مدار در فرایند دادرسی کیفری»، فصلنامه مجلس و راهبرد؛ ش108، زمستان 1400، ص297ـ321.
13.  زحیلی، وهبه؛ تفسیر الوسیط؛ ج1، دمشق: دارالفکر، 1422ق.
14.  زراعت، عباس؛ بنیادهای دادرسی کیفری (بنیادهای کلی)؛ ج1، تهران: جنگل، 1398.
15.  سن، آمارتیا؛ اندیشه عدالت؛ ترجمه وحید محمودی و هرمز همایون‌پور؛ چ2، تهران: کندوکاو، 1392.
16.  فلاح‌زاده، علی‌محمد؛ حقوق اداری تطبیقی؛ تهران: شهر دانش، 1394.
17.  گلدوست جویباری، رجبعلی؛ آیین دادرسی کیفری؛ چ13، تهران: جنگل، 1401.
18.  مدرسی، سیدمحمدتقی؛ من هدی‌القرآن؛ تهران: دار محبیالحسین، 1419ق.
19.  نعمتی، مژگان؛ آسیب‌شناسی آیین رسیدگی مفاسد اقتصادی در دادگاه‌های ویژه (موضوع استجازه از رهبر معظم انقلاب)؛ گزارش پژوهشی، شماره سریال: 99200111، تهران: پژوهشگاه قوه قضائیه، 1399.
20.  والزر، مایکل؛ حوزه‌های عدالت؛ دفاع از کثرت‌گرایی و برابری؛ چ2، تهران: نشر ثالث، 1394.
21.    Bentley, David J.; "John Rawls: A Theory of Justice"; University of Pennsylvania Law Review, Vol. 121, No. 1070, 1973.
22.    Berry, Brian; Why Social Justice Matters; Cambridge: Polity, 2005.
23.    Black, Henry Campbell; Black's Law Dictionary; 1st E.D., st. Paul: West Publishing Co., 1983.
24.    Cohen, Gerald A.; Self-Ownership, Freedom, and Equality; Cambridge: Cambridge University Press, 1995.
25.    Heffernan, William C.; “Social Justice/ Criminal Justice”; in: From Social Justice to Criminal justice; Eds. By William C. Heffernan & John Kleinig; New York: Oxford University Press, 2000.
26.    Human Rights Committee; General Comment No. 13: Article 14 (Administration of Justice), Equality before the Courts and the Right to a Fair and Public Hearing by an Independent Court Established by Law; U.N. Doc. CCPR/C/GC/13 (1984).
27.    Karmen, Andrew; "Poverty, Crime & Criminal Justice"; in: From Social Justice to Criminal justice; Eds. By William C. Heffernan & John Kleinig, New York: Oxford University Press, 2000.
28.    Owen, Stephen S., Henry Fradella, Tod Burke & Jerry Joplin; Foundations of Criminal Justice; Oxford: Oxford University Press, 2019.
29.    Rawls, John; A Theory of Justice; Revised Edition; 1st E.D., Cambridge: Harvard university Press, 2009.
30.    Robbins, Stephen p.; Organizational Behavior; 9th E.D., New Delhi: Prentice Hall, 2001.
31.    Tomlinson, Hugh; Towards Legal Trancparency, Justice Wide Open Center for Law, Justice and Jurnalism; London: City University, 2012.
32.    Turner, Jonathan H.; The Institutional Order; London: Longman, 1997.
33.    Tyler, Tom R.; "What is Procedural Justice? Criteria used by Citizens to Assess the Fairness of Legal Procedures"; Law & Society Review, Vol. 22, No. 1, 1988.
34.    Walker, Samuel; Cassia Spohn & Miriam DeLone; The Color of Justice; Race, Ethnicity and Crime in America; 2nd E.D., Ontario: Wadsworth, 2000.