حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

بررسی لزوم تعیین مقدار عوضین در عقد صلح

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سید علی صداقت 1
غلامعلی معصومی نیا 2
1 سطح چهار حوزه های علمیه، مدرس سطوح عالی حوزه قم و دانشجوی کارشناسی ارشد رشته اقتصاد دانشگاه قم
2 دانشیار دانشکده اقتصاد دانشگاه خوارزمی. تهران. ایران. عضو گروه اقتصاد و بانکداری اسلامی
10.22034/ilaw.2025.713384
چکیده
امروزه در بسیاری از قراردادهای کلانی که به طور متعارف در قالب قرارداد بیع انجام می‌شوند، تعیین مقدار حدأقل یکی از عوضین امکان‌پذیر نیست و یا ریسک بسیاری داشته، در عرف تجاری هرگز قابل پذیرش نمی‌باشد؛ از این رو برای تعین یافتن عوضین در آینده‌ی قرارداد، فرآیندهای روشن و اختلاف‌ناپذیری طراحی شده است که در متن قراردادها مورد استفاده قرار می‌گیرند.
اما نظر بدان‌که دیدگاه بسیاری از فقها و قانون مدنی آن است که در قرارداد بیع، علم طرفین قرارداد به مقدار عوضین در زمان انعقاد قرارداد شرط است، این پرسش به وجود می‌آید که آیا می‌توان از بستر عقد صلح برای انجام این‌گونه از قراردادها بهره برد یا در عقد صلح نیز همین شرط مطرح است؟
بررسی‌های این مقاله گواه آن است که عقد صلح مشروط به تعیین مقدار عوضین در زمان انعقاد قرارداد نیست و عقد صلحی که در آن فرآیند منضبطی برای تعین عوضین در آینده در متن قرارداد پیش‌بینی شده و عرفا زمینه‌ساز اختلافات طرفین یا ضرر و فریب نسبت به یک طرف نیست، صحیح می‌باشد.
کلیدواژه‌ها
قرارداد صلح
مقدار عوضین
تعیین
غرر

موضوعات

  1. ابن‌اثیر جزرى، مبارک؛ النهایة فی غریب‌الحدیث والأثر؛ قم: مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان، 1367.
  2. ابن‌زهره، حمزة‌بن‌على؛ غنیةالنزوع إلى علمی‌الأصول والفروع؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1417ق.
  3. ابن‌شهرآشوب، رشیدالدین؛ متشابه‌القرآن و مختلفه؛ قم: دارالبیدار للنشر، 1369ق.
  4. ابن‌فارس، احمد‌بن‌زکریا؛ معجم مقائیس‌اللغة؛ قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى، 1404ق.
  5. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مکرم؛ لسان‌العرب؛ چ3، بیروت: دارالفکر، 1414ق.
  6. اردبیلى، احمد‌بن‌محمد؛ مجمع‌الفائدة والبرهان فی شرح إرشادالأذهان؛ تحقیق و تصحیح مجتبى عراقى، على‌پناه اشتهاردى و حسین یزدى اصفهانى؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1403ق.
  7. اصفهانى، محمدحسین؛ الإجارة، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1409ق.
  8. اصفهانى، محمدحسین؛ حاشیة کتاب المکاسب؛ تحقیق و تصحیح عباس محمد آل‌سباع قطیفى؛ قم: أنوارالهدى، 1418ق.
  9. انصارى، مرتضى‌بن‌محمد امین؛ المکاسب؛ قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارىŠ، 1415ق.
  10. ایروانى، على؛ حاشیة المکاسب؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1406ق.
  11. بحرانى، یوسف؛ الحدائق‌الناضرة فی أحکام العترة‌الطاهرة؛ تحقیق و تصحیح محمدتقى ایروانى و سیدعبدالرزاق مقرم؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1405ق.
  12. بهجت، محمدتقی؛ جامع‌المسائل؛ چ2، قم: دفتر معظم‌له، 1426ق.
  13. تبریزی، جواد؛ أسس‌القضاء والشهادة؛ قم: دفتر آیت‌الله تبریزی، [بی‌تا].
  14. جوهرى، اسماعیل‌بن‌حماد؛ تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة؛ تحقیق و تصحیح احمد عبدالغفور عطار؛ بیروت: دارالعلم للملایین، 1410ق.
  15. حسینی حائرى، سیدکاظم؛ فقه‌العقود؛ چ2، قم: مجمع اندیشه اسلامى، 1423ق.
  16. حکیم، سیدمحسن؛ نهج‌الفقاهة؛ قم: انتشارات 22 بهمن، [بی‌تا].
  17. حلّی (محقق حلّى)، جعفر‌بن‌حسن؛ المختصرالنافع فی فقه الإمامیة؛ چ6، قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة، 1418ق.
  18. حلّی (محقق حلّى)، جعفر‌بن‌حسن؛ شرائع‌الإسلام فی مسائل الحلال والحرام؛ تحقیق و تصحیح عبدالحسین محمدعلى بقال؛ چ2، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1408ق.
  19. حلّى (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ تحریرالأحکام الشرعیة على مذهب‌الإمامیه، تحقیق و تصحیح ابراهیم بهادرى؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1420ق.
  20. حلّى (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ تذکرةالفقهاء؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1414ق.
  21. حلّى (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ مختلف‌الشیعة فی أحکام‌الشریعة؛ چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1413ق.
  22. حلّى، ابن‌ادریس؛ السرائرالحاوی لتحریرالفتاوى؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1410ق.
  23. حلّى، حسین؛ بحوث فقهیة؛ چ4، قم: مؤسسة المنار، 1415ق.
  24. حمیرى، نشوان‌بن‌سعید؛ شمس‌العلوم و دواء کلام‌العرب من‌الکلوم؛ بیروت: دارالفکر المعاصر، 1420ق.
  25. خمینی، سیدروح‌الله؛ تحریرالوسیلة؛ قم: مؤسسه مطبوعات دارالعلم، 1378.
  26. خمینى، سیدروح‌الله؛ کتاب البیع؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ، 1421ق.
  27. خوانسارى، سیداحمد؛ جامع‌المدارک فی شرح مختصرالنافع؛ تحقیق و تصحیح على‌اکبر غفارى؛ چ2، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1405ق.
  28. خویی، سیدابوالقاسم و حسین وحید خراسانی؛ منهاج‌الصالحین؛ چ5، قم: مدرسه امام محمد باقر†، 1428ق.
  29. خویى، سیدابوالقاسم؛ مصباح‌الفقاهة؛ تقریر محمدعلى توحیدى؛ قم: انصاریان، 1417ق.
  30. راغب اصفهانى، حسین‌بن‌محمد؛ مفردات ألفاظ‌القرآن؛ بیروت: دمشق: دارالعلم، 1412ق.
  31. راوندى، قطب‌الدین؛ فقه‌القرآن؛ چ2، قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفىŠ، 1405ق.
  32. زمخشرى، محمود؛ الکشاف عن حقائق غوامض‌التنزیل؛ چ3، بیروت: دارالکتاب العربی، 1407ق.
  33. سبزوارى، محمدباقر؛ کفایةالأحکام؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1423ق.
  34. سیورى‌ حلّى، مقداد‌بن‌عبداللّه؛ التنقیح‌الرائع لمختصرالشرائع؛ تحقیق و تصحیح سیدعبداللطیف حسینى کوه‌کمرى؛ قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفىŠ، 1404ق.
  35. شبیرى زنجانى، سیدموسى؛ کتاب نکاح؛ قم: مؤسسه پژوهشى رأى‌پرداز، 1419ق.
  36. شهیدى، میرزافتاح؛ هدایةالطالب إلی أسرارالمکاسب؛ تبریز: چاپخانه اطلاعات، 1375ق.
  37. صافی گلپایگانى، لطف‌الله؛ هدایةالعباد؛ قم: دارالقرآن‌الکریم، 1416ق.
  38. صدوق، محمد‌بن‌على‌بن‌بابویه؛ من لایحضره‌الفقیه؛ چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1413ق.
  39. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیرالقرآن؛ چ5، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.
  40. طباطبایى، سیدعلى؛ ریاض‌المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل؛ تحقیق و تصحیح محمد بهره‌مند، محسن قدیرى، کریم انصارى و على مروارید؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1418ق.
  41. طبرسى، فضل‌بن‌حسن؛ ترجمه تفسیر جوامع‌الجامع؛ ترجمه احمد امیری شادمهری؛ مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1374.
  42. طبرسى، فضل‌بن‌حسن؛ مجمع‌البیان فى تفسیرالقرآن؛ تحقیق محمدجواد بلاغى؛ چ3‏، تهران: انتشارات ناصرخسرو‏، 1372.
  43. طوسى، محمد‌بن‌حسن؛ الخلاف؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1407ق.
  44. طوسى، محمد‌بن‌حسن؛ المبسوط فی فقه الإمامیة؛ تحقیق و تصحیح سیدمحمدتقى کشفى؛ چ3، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثارالجعفریه، 1387ق.
  45. طوسى، محمد‌بن‌حسن؛ تهذیب‌الأحکام؛ چ4، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.
  46. عاملی (شهید اول)، محمد‌بن‌مکى؛ الدروس‌الشرعیة فی فقه الإمامیة؛ چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1417ق.
  47. عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌على؛ الروضةالبهیة فی شرح اللمعةالدمشقیة؛ قم: انتشارات داوری، 1410ق.
  48. عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌على؛ مسالک‌الأفهام إلى تنقیح شرائع‌الإسلام؛ قم: مؤسسة المعارف‌الإسلامیه، 1413ق.
  49. عاملى، سیدجواد؛ مفتاح‌الکرامة فی شرح قواعدالعلامه: تحقیق و تصحیح محمدباقر خالصى؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1419ق.
  50. عمیدالدین، ابن‌محمد اعرج؛ کنزالفوائد فی حل مشکلات‌القواعد؛‌ تحقیق و تصحیح محى‌الدین واعظى حاج کمال کاتب و جلال اسدى؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1416ق.
  51. فخرالمحققین، محمد؛ إیضاح‌الفوائد فی شرح مشکلات‌القواعد؛ قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1387ق.
  52. فراهیدى، خلیل‌بن‌احمد؛ کتاب العین؛ چ2، قم: نشر هجرت، 1410ق.
  53. فیومى، احمد‌بن‌محمد؛ المصباح‌المنیر؛ قم: منشورات دارالرضی، [بی‌تا].
  54. قمّى، سیدتقى؛ دراساتنا من الفقه‌الجعفری؛ قم: مطبعة الخیام، 1400ق.
  55. کاشف‌الغطاء، حسن‌بن‌جعفر؛ أنوارالفقاهة (کتاب الصلح)، نجف: مؤسسه کاشف‌الغطاء، 1422ق.
  56. کرکى، على‌بن‌حسین؛ جامع‌المقاصد فی شرح‌القواعد؛ تحقیق و تصحیح گروه پژوهش مؤسسه آل‌البیت‰؛ چ2، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1414ق.
  57. کرکى، على‌بن‌حسین؛ رسائل المحقق‌الکرکی؛ تحقیق و تصحیح محمد حسون؛ قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفىŠ و دفتر نشر اسلامى، 1409ق.
  58. کشّی، محمد‌بن‌عمر؛ إختیار معرفة‌الرجال؛ مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه فردوسی، [بی‌تا].
  59. کلینى، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ تحقیق و تصحیح على‌اکبر غفارى؛ چ4، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.
  60. لارى، سیدعبدالحسین؛ التعلیقة على‌المکاسب؛ قم: مؤسسة المعارف الإسلامیه، [بی‌تا].
  61. مجاهد طباطبایى، سیدمحمد؛ المناهل؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، [بی‌تا].
  62. مراغى، سیدمیرعبدالفتاح؛ العناوین‌الفقهیة؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1417ق.
  63. مصطفوى، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن‌الکریم؛ تهران: مرکز الکتاب للترجمة والنشر، 1402ق.
  64. مفید، محمد‌بن‌محمد؛ المقنعة؛ قم: کنگره جهانى هزاره شیخ مفیدŠ، 1413ق.
  65. موسوی بجنوردى، سیدحسن؛ القواعدالفقهیة؛ تحقیق و تصحیح مهدى مهریزی و محمدحسن درایتى؛ قم: الهادی‌†، 1419ق.
  66. میرزاى قمى، ابوالقاسم؛ جامع‌الشتات فی أجوبةالسؤالات؛‌ تهران: مؤسسه کیهان، 1413ق.
  67. نجاشى، ابوالحسن؛ فهرست أسماء مصنفی‌الشیعة؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1407ق.
  68. نجفى، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ تحقیق و تصحیح عباس قوچانى و على آخوندى؛ چ7، بیروت: دار إحیاءالتراث العربی، 1404ق.
  69. واسطى زبیدى، سیدمحمدمرتضى؛ تاج‌العروس من جواهرالقاموس؛ بیروت: دارالفکر، 1414ق.
  70. هاشمی شاهرودى، سیدمحمود؛ بحوث فی‌الفقه الزراعی؛ قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامى منطبق بر مذهب اهل بیت‰، 1426ق.
  71. همدانى، رضا؛ حاشیة کتاب المکاسب؛ تحقیق و تصحیح محمدرضا انصارى قمّى؛ قم: [بی‌نا]، 1420ق. ‌
  72. یزدى، سیدمحمدکاظم؛ حاشیة المکاسب؛ چ2، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1421ق.
  73. یزدى، سیدمحمدکاظم؛ سؤال و جواب؛ تهران: مرکز نشر العلوم‌الإسلامی، 1425ق.
حقوق اسلامی
دوره 22، شماره 84
بهار 1404
صفحه 129-157