حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

مبنایابی فقهی نظریه جهت نامشروع

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حسین قافی 1
مصطفی دانش پژوه 2
1 استادیار گروه فقه و حقوق پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
2 استاد تمام گروه حقوق و فقه اجتماعی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
10.22034/ilaw.2024.713261
چکیده
بند 4 ماده 190 قانون مدنی، بدون هیچ گونه توضیحی، «مشروعیت جهت معامله» را یکی از شرایط صحت معامله بر می شمرد و در ماده 217 جهت نامشروع را درصورتی که بدان تصریح شده باشد، سبب بطلان معامله معرفی می کند. این امر سبب شده که در ادبیات حقوقی ایران و از نگاه حقوقدانان، بطلان معامله به دلیل وجود «جهت نامشروع» به عنوان یک اصل به رسمیت شناخته شود، هر چند اختلاف نظرهایی درباره مبنا و خاستگاه آن وجود دارد که برخی این اصل را نتیجه اقتباس ازحقوق غربی می داند، و بعضی، با استناد به برخی از احکام فقهی نزدیک و مشابه، مانند حکم خرید و فروش انگور به انگیزه ساخت شراب، خاستگاه آن را در فقه اسلامی جستجو می کنند.
هدف این مقاله، پس از تبیین مختصر جهت نامشروع در حقوق ایران، بررسی این مطلب است که آیا می توان به استناد احکام فقهی مذکور، نظریه «جهت نامشروع» را، آن گونه که در قانون مدنی آمده ، به فقه اسلامی نسبت داد؟ یا از فقه اسلامی اصطیاد کرد؟
کلیدواژه‌ها
جهت نامشروع
جهت معامله
انگیزه حقیقی و حکمی
معامله انگور برای ساخت شراب
دلالت نهی بر فساد

موضوعات

  1. آخوند خراسانی، محمدکاظم؛ کفایةالأصول؛ قم: آل‌البیت‰، 1409ق.
  2. ابن‌ادریس حلّی، محمدبن‌منصور؛ السرائرالحاوی لتحریرالفتاوی؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1410ق.
  3. اردبیلی (محقق اردبیلی)، احمدبن‌محمد؛ زبدةالبیان فی أحکام‌القرآن؛ تهران: المکتبة الجعفریه، [بی‌تا].
  4. اردبیلی (محقق اردبیلی)، احمدبن‌محمد؛ مجمع‌الفائدة والبرهان؛ ج8 و 10، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1418ق.
  5. اشرفی بارفروشی، حاج ملامحمد؛ شعائرالإسلام؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1385.
  6. اعرافی، علیرضا؛ مکاسب محرمه؛ ج3، قم: مؤسسه اشراق و عرفان، 1396.
  7. امامی، حسن؛ حقوق مدنی؛ تهران: انتشارات اسلامیه، 1390.
  8. انصاری (شیخ انصاری)، مرتضی؛ کتاب المکاسب؛ ج1، قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاریŠ، 1428ق.
  9. انصاری، مسعود و محمدعلی طاهری؛ دانشنامه حقوق خصوصی؛ تهران: محراب فکر، 1384.
  10. ایروانی نجفی، علی‌بن‌عبدالحسین؛ حاشیة المکاسب؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1406ق.
  11. بجنوردی، سیدمحمد؛ قواعد فقهی؛ تهران: مؤسسه عروج، 1401ق.
  12. بجنوردی، میرزاحسن؛ القواعدالفقهیة؛ ج1، قم: نشر الهادی، 1419ق.
  13. بحرانی، یوسف‌بن‌احمد؛ الحدائق‌الناضرة فی أحکام العترةالطاهره؛ ج18، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1405ق.
  14. بروجردی، سیدحسین؛ جامع أحادیث‌الشیعة؛ ج11، تهران: فرهنگ سبز، 1429ق.
  15. بهرامی احمدی، حمید؛ حقوق تعهدات و قراردادها با مطالعه تطبیقی در فقه مذاهب اسلامی و نظام‌های حقوقی؛ تهران: دانشگاه امام صادق†، 1390.
  16. بهرامی احمدی، حمید؛ کلیات حقوق و قراردادها؛ تهران: بنیاد حقوقی میزان، 1386.
  17. تبریزی، جواد؛ إرشادالطالب؛ ج1، قم: اسماعیلیان، 1416ق.
  18. تفقدی زارع، سمیه؛ «مطالعه تطبیقی تأثیر جهت نامشروع در اسناد تجاری در حقوق ایران و انگلستان با رویکرد توسعه آموزش علم حقوق»، تحقیقات حقوق تطبیقی ایران و بین‌الملل؛ ش36، تابستان 1396، ص21ـ28.
  19. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ دائرة‌المعارف حقوق مدنی و تجارت؛ تهران: گنج دانش، 1388.
  20. حسینی حائری، سیدکاظم؛ فقه‌العقود؛ چ2، قم: مجمع اندیشه اسلامی، 1423ق.
  21. حسینی روحانی، سیدصادق؛ فقه‌الصادق†؛ ج14، قم: دارالکتاب، 1412ق.
  22. حسینی روحانی، سیدصادق؛ منهاج‌الفقاهة؛ ج1، چ5، قم: أنوارالهدی، 1429ق.
  23. حسینی عاملی (صاحب مفتاح)، سیدمحمدجواد؛ مفتاح‌الکرامة؛ ج12، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1419ق.
  24. حسینی مراغی، میرعبدالفتاح؛ العناوین‌الفقهیة؛ ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1417ق.
  25. حکیم، سیدمحسن؛حقائق‌الأصول؛ ج1، چ5، قم: کتابفروشی بصیرتی، 1408ق.
  26. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ إرشادالأذهان إلی أحکام الإیمان؛ ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1410ق.
  27. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ مختلف‌الشیعة فی أحکام‌الشریعة؛ ج5، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق.
  28. حلّی (فخرالمحققین)، محمدبن‌حسن؛ إیضاح‌الفوائد؛ ج2، قم: اسماعیلیان، 1363.
  29. حلّی (محقق حلّی)، جعفربن‌حسن؛ المختصرالنافع فی فقه‌الإمامیه؛ ج1، قم: مؤسسه مطبوعات دینی، 1418ق.
  30. حلّی، نجیب‌الدین یحیی‌بن‌سعید؛ نزهةالناظر فی‌الجمع بین‌الأشباه والنظائر؛ نجف: مطبعة الآداب، 1386ق.
  31. حیاتی، علی‌عباس؛ قواعد عمومی قراردادها (حقوق مدنی 3)؛ تهران: نشر میزان، 1392.
  32. خمینی، سیدروح‌الله؛ المکاسب‌المحرمة؛ ج1، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1415ق.
  33. خمینی، سیدروح‌الله؛ تحریرالوسیلة؛ ج1، قم: اسماعیلیان، [بی‌تا].
  34. خمینی، سیدروح‌الله؛ تهذیب‌الأصول؛ ج1، قم: اسماعیلیان، 1382ق.
  35. خوانساری، سیداحمد؛ جامع‌المدارک فی شرح المختصرالنافع؛ ج3، قم: اسماعیلیان، 1405ق.
  36. خویی، سیدابوالقاسم؛ مصباح‌الفقاهة؛ ج1، بیروت: دارالهادی، 1412ق.
  37. دیانی، عبدالرسول؛ قواعد عمومی قراردادها؛ تهران: نشر میزان، 1395.
  38. سبحانی، جعفر؛ المواهب؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1424ق.
  39. سبزواری، سیدعبدالأعلی؛ مهذب‌الأحکام؛ ج12 و 16، چ4، قم: مؤسسة المنار، 1413ق.
  40. سلیمان کلوانق، امین، محمدعلی راغبی و احمد مرتاضی؛ «پژوهشی در ملاک تأثیر جهت نامشروع: تصریح یا احراز؟ (واکاوی مبانی فقهی مادّه 217 قانون مدنی)»، آموزه‌های فقه مدنی؛ ش20، پاییز و زمستان 1398، ص237ـ264.
  41. سیفی مازندرانی، علی‌اکبر؛ مبانی الفقه الفعال؛ ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1425ق.
  42. سیوری حلّی (فاضل مقداد)، جمال­الدین مقدادبن‌عبدالله؛ التنقیح‌الرائع؛ قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفیŠ، 1404ق.
  43. شهیدی، مهدی؛ تشکیل قراردادها و تعهدات؛ ج1، تهران: نشر حقوقدان، 1377.
  44. شهیدی، مهدی؛ تشکیل قراردادها؛ چ8، تهران: مجد، 1390.
  45. شیرازی، میرزامحمدتقی؛ حاشیة المکاسب؛ ج1، قم: الشریف الرضی، 1412ق.
  46. صفایی، سیدحسین؛ «نظریه جهت در قراردادها»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی؛ ش9، بهار 1351، مندرج در: https://jflps.ut.ac.ir/article_25567.html، 20/2/1400.
  47. صفایی، سیدحسین؛ دوره مقدماتی حقوق مدنی؛ ج2، تهران: نشر میزان، 1382.
  48. طباطبایی قمی، سیدتقی؛ الأنوارالبهیة فی‌القواعد الفقهیة؛ قم: محلاتی، 1423ق.
  49. طباطبایی قمی، سیدتقی؛ عمدةالمطالب؛ قم: محلاتی، 1413ق.
  50. طباطبایی کربلایی، علی‌بن‌محمدعلی؛ ریاض‌المسائل؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1418ق.
  51. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم؛ حاشیة المکاسب؛ ج1، قم: اسماعیلیان، 1421ق.
  52. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم؛ رسالةالسؤال والجواب؛ نجف: مطبعة الحیدریه، 1376ق.
  53. طوسی (شیخ طوسی)، محمدبن‌حسن؛ النهایة فی مجرد الفقه والفتاوی؛ بیروت: دارالکتاب، 1400ق.
  54. عاملی (شهید اول)، محمدبن‌مکی؛ اللمعةالدمشقیة فی فقه الإمامیة؛ بیروت: دارالتراث و الدارالإسلامیه، 1410ق.
  55. عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة؛ ج3 و 5، قم: کتابفروشی داوری، 1410ق.
  56. عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ حاشیة الإرشاد؛ ج2، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1414ق.
  57. عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ مسالک‌الأفهام؛ ج1، 2 و 12، قم: المعارف الإسلامیه، 1413ق.
  58. عراقی، آقاضیاء‌الدین؛ نهایةالأفکار؛ ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1417ق.
  59. علیشاهی قلعه‌جوقی، ابوالفضل و معصومه حمیدی؛ «بررسی تأثیر جهت نامشروع در صحت و فساد معاملات»، مطالعات اسلامی فقه و اصول؛ ش111، زمستان 1396، ص69ـ88.
  60. غروی اصفهانی، محمدحسین؛ نهایةالدرایة؛ ج1، قم: سیدالشهداء، 1374ق.
  61. فاضل آبی، زین‌الدین حسن‌بن‌ابی‌طالب؛ کشف‌الرموز؛ چ3، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1417ق.
  62. فاضل موحدی لنکرانی، محمد؛ القواعدالفقهیة؛ ج3، قم: چاپخانه مهر، 1416ق.
  63. فیض کاشانی، محمدمحسن؛ الوافی؛ ج3، چ3، اصفهان: کتابخانه امیرالمؤمنین†، 1406ق.
  64. فیض کاشانی، محمدمحسن‌بن‌شاه مرتضی؛ مفاتیح‌الشرائع؛ ج3، قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفیŠ، 1404ق.
  65. قاسم‌زاده، سیدمرتضی؛ اصول قراردادها و تعهدات؛ تهران: دادگستر، 1389.
  66. قافی، حسین و سعید شریعتی؛ اصول فقه کاربردی؛ ج2، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1392.
  67. قبولی درافشان، سیدمحمدهادی، محمدتقی فخلعی و محمدحسن حائری؛ «واکاوی وضعیت حقوقی معامله با جهت نامشروع (در فقه امامیه با مطالعه تطبیقی در حقوق موضوعه ایران ومصر)»، آموزه‌های فقه مدنی؛ ش12، پاییز و زمستان 1394، ص19ـ46.
  68. کاتوزیان، ناصر؛ قواعد عمومی قراردادها؛ ج2، تهران: به‌نشر، 1366.
  69. کاتوزیان، ناصر؛ قواعد عمومی قراردادها؛ چ3، تهران: انتشار، 1392.
  70. کرکی عاملی (محقق ثانی)، علی‌بن‌حسین؛ جامع‌المقاصد فی شرح القواعد؛ ج1، 4 و 9، قم: آل‌البیت‰، 1414ق.
  71. لاری، سیدعبدالحسین؛ التعلیقة علی‌المکاسب؛ قم: المعارف الإسلامیه، 1418ق.
  72. مامقانی، محمدبن‌بن‌ملاعبدالله؛ غایةالآمال؛ ج1، قم: الذخائرالإسلامیه، 1316ق.
  73. محقق سبزواری، محمدباقربن‌محمد؛ کفایةالأحکام؛ ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1423ق.
  74. مرعشی نجفی، شهاب‌الدین؛ منهاج‌المؤمنین؛ ج2، قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفیŠ، 1406ق.
  75. مکارم شیرازی، ناصر؛ القواعدالفقهیة؛ چ3، قم: مدرسه امام امیرالمؤمنین†، 1413ق.
  76. مکارم شیرازی، ناصر؛ أنوارالفقاهة: کتاب التجارة؛ قم: انتشارات امام علی†، 1426ق.
  77. منتظری، حسینعلی؛ دراسات فی‌المکاسب المحرمة؛ ج2، قم: تفکر، 1415ق.
  78. نائینی، میرزا محمدحسین؛ فوائدالأصول؛ ج2، قم: جامعه مدرسین، 1376.
  79. نائینی، میرزا محمدحسین؛ منیةالطالب؛ ج1، تهران: المکتبة المحمدیه، 1373.
  80. نجفی (صاحب جواهر)، محمدحسن؛ جواهرالکلام؛ ج22، چ7، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1404ق.
  81. نجفی (کاشف‌الغطاء)، محمدحسین؛ تحریرالمجلة؛ ج2، نجف: المکتبة المرتضویه، 1359ق.
  82. نراقی، مولی احمدبن‌محمدمهدی؛ عوائدالأیام فی بیان قواعدالأحکام؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1417ق.
  83. واحدی، قدرت‌الله؛ مقدمه علم حقوق؛ چ11، تهران: میزان، 1386.
حقوق اسلامی
دوره 21، شماره 82
پاییز 1403
صفحه 43-74