حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

ماهیت و مبنای ضمان آمر در برابر مالکِ متلف از دیدگاه فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه قم
2 طلبه حوزه علمیه قم و دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه قم
چکیده
در برخی موارد ممکن است شخصی به موجب دستور دیگری اقدام به تلف مالش نماید، اعم از این‌که دستوردهنده تصریح به ضمان خود کند یا نکند. این مسئله مطرح می‌شود که آیا دستوردهنده در مقابل مالک ضامن است یا نه.اگرچه نمونه سنتی آن جایی است که، کِشتی در شُرف غرق شدن باشد و یکی از سرنشینان کشتی، برای نجات جان و مال سرنشینان، به دیگری دستور ‌دهد که مال خود را به دریا بیاندازد و مالک نیز متابعت نماید و لیکن موضوع منحصر در آن نبوده و مصادیق متعدد مبتلابه دارد ازجمله؛ دستور شفاهی و یا کتبی شخصی به بری الذمه در مورد پرداخت دین ثالث و یا حتی در قالب حواله و یا اسناد تجاری. حکم مساله در قانون مشخص نشده است و بر اساس اصل 167 قانون اساسی، قاضی در چنین مواردی باید با مراجعه به منابع معتبر فقهی حکم مقتضی صادر نماید. حال در مقاله حاضر با استفاده از روش توصیفی – تحلیلی و با بررسی مبانی و ماهیت موضوع در مقام حل خلأ قانونی ثابت خواهیم کرد؛ هر چند مالک، مباشرتا اقدام به اتلاف مالش می کند با این حال آمر به عنوان مسبب، ضامن است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.       ابن‌براج، قاضى عبدالعزیز؛ المهذب؛ ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1406ق.
2.       انصاری، مرتضى؛ کتاب المکاسب؛ ج3 و 6، قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارىŠ، 1415ق.
3.       بجنوردى، سیدحسن؛ القواعدالفقهیة؛ ج7، قم: نشر الهادی، 1419ق.
4.       بحرالعلوم، سیدمحمد؛ بلغةالفقیه؛ ج1 و 2، چ4، تهران: انتشارات مکتبة الصادق†، 1362.
5.       جبار گلباغی ماسوله، سیدعلی؛ «چیستی‌شناسی ضمان ازمنظر فقه شیعه»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی؛ ش20، خرداد  1398، ص301ـ324.
6.       حکیم، سیدمحسن؛ مستمسک العروةالوثقی؛ ج13، قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفیŠ، 1404ق.
7.       حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ تذکرةالفقهاء؛ ج14، قم: مؤسسة آل‌البیت‰ لإحیاء التراث، 1425ق.
8.       حلّی (علامه حلّى)، حسن‌بن‌یوسف؛ إرشادالأذهان إلى أحکام‌الإیمان؛ ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1410ق.
9.       حلّی (علامه حلّى)، حسن‌بن‌یوسف؛ تحریرالأحکام الشرعیة؛ ج2 و 5، قم: مؤسسه امام صادق†، 1420ق.
10.  حلّی (علامه حلّى)، حسن‌بن‌یوسف؛ قواعدالأحکام؛ ج3، قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1413ق.
11.  حلّی (فخرالمحققین)، محمد‌بن‌حسن؛ إیضاح‌الفوائد؛ ج3، قم: مطبعة العلمیه، 1388ق.
12.  حلّی (محقق حلّى)، جعفر‌بن‌حسن؛ شرائع‌الإسلام؛ ج3، چ2، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1408ق.
13.  حلّى، حسین؛ بحوث الفقهیة؛ چ4، قم: مؤسسة المنار‌، 1415ق.
14.  حلّى، یحیى‌بن‌سعید؛ الجامع للشرائع؛ قم: مؤسسة سیدالشهداء† العلمیه، 1405ق.
15.  خمینى، سیدروح‌اللّه؛ تحریرالوسیلة؛ ج1، چ2، نجف: مطبعة الآداب، 1390.
16.  خویى، سیدابوالقاسم؛ موسوعة الإمام الخوئیŠ؛ ج31، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئیŠ، 1418ق.
17.  زین‌الدین، محمدامین؛ کلمة التقوى؛ ج6، چ2، قم: سیدجواد وداعی، 1413ق.
18.  سبزوارى، سیدعبدالأعلى؛ مهذّب‌الأحکام؛ ج20، چ4، قم: مؤسسة المنار، 1413ق.
19.  سیستانى، سیدعلى؛ منهاج‌الصالحین؛ ج2، [بی‌جا]: [بی‌نا]، [بی‌تا].
20.  شیرازى، سیدمحمد؛ إیصال‌الطالب؛ تهران: منشورات اعلمى، [بی‌تا].
21.  صدر، سیدمحمدباقر؛ البنک اللاربوی؛ چ7، بیروت: دارالتعارف، 1401ق.
22.  طوسى، محمد‌بن‌حسن؛ الخلاف؛ ج5، قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1407ق.
23.  طوسى، محمد‌بن‌حسن؛ المبسوط فی فقه‌الإمامیة‌؛ ج7، چ3، تهران: المکتبة المرتضویه، 1387ق.
24.  عاملی (شهید اول)، محمد‌بن‌مکى؛ القواعد والفوائد؛ ج1، قم: کتابفروشى مفید، [بی‌تا].
25.  عاملی (شهید ثانى)، زین‌الدین‌بن‌على؛ الروضةالبهیة؛ ج4، قم: کتابفروشى داورى، 1410ق.
26.  عاملی (شهید ثانى)، زین‌الدین‌بن‌على؛ مسالک‌الأفهام؛ ج9 و 15، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیه، 1413ق.
27.  عاملى، سیدجواد؛ مفتاح‌الکرامة؛ ج10، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، [بی‌تا].
28.  کاتوزیان، ناصر؛ مسئولیت مدنی؛ ج2، چ6، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1386.
29.  کاشانى، آقارضا؛ کتاب الدیات؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1408ق.
30.  کرکی (محقق کرکی)، على‌بن‌حسین؛ جامع‌المقاصد؛ ج5، چ2، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1414ق.
31.  مؤمنی، خسرو؛ «کیفیت مسئولیت عوامل متعدد زیان (نقد مواد 526، 533، و 535 ق.م.ا. مصوّب 1392)»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی؛ ش14،  بهار و تابستان  1395 ، ص247ـ274.
32.  نائینى، میرزامحمدحسین؛ منیةالطالب فی حاشیة المکاسب؛ ج1، تهران: المکتبة المحمدیه، 1373ق.
33.  نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام؛ ج26 و 43، چ6، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1394ق.
34.  هوشمند فیروزآبادی، حسین، احمد احسانی‌فر، سیدمحمدحسن سیادت و رضا پورموسوی؛ «احسان بر خود»، پژوهشنامه حقوق اسلامی؛ ش53، بهار و تابستان  1400، ص183ـ210.
35.  یزدی، سید‌محمدکاظم؛ العروةالوثقى؛ ج5، قم: انتشارات جامعه مدرسین، 1419ق.