حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

تحلیل ماهیت قرارداد برداشت مستقیم بانکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اصفهان (خوراسگان)، اصفهان، ایران.
2 دانشیار گروه حقوق، دانشکده علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
3 گروه حقوق، دانشکده حقوق و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اصفهان (خوراسگان)، اصفهان، ایران.
چکیده
از مؤلفه های شکوفایی اقتصادی، وجود نظام بانکداری به روز، پیشرو و پر رونق است که علاوه بر فراهم سازی بستر های نوین مالی، در ارائه خدمات عمومی رایج بانکی به مشتریان خود و از جمله پرداخت های مختلف به خوبی عمل کند. برداشت مستقیم از شیوه های نوین پرداخت بانکی است که با وجود گسترش کاربرد آن در دنیا، هنوز در ایران به خوبی شناخته نشده است. انعطاف و امنیت زیاد این روش که می تواند آن را به گزینه ای ایده آل برای انواع انتقال وجه مکرر پیش تأیید شده مبدل سازد، مبتنی بر قراردادی میان صاحب حساب بانکی و ذی‌نفع نوعاً دائن استوار است. از تحلیل ماهیت این قرارداد و مقایسۀ آن با عقود معینی همچون وکالت و حواله، این نتیجه حاصل گردید که نمی‌توان آن را به طور کامل در یکی از قالب‌های موجود نشاند و باید آن را عقدی نامعین دانست که اثر آن ایجاد «حق» برداشت مستقیم از حساب وفق شرایط مقرر فی مابین است. قاعدتاً با توجه به این اثر لزومی یعنی «حق»، قرارداد مزبور لازم است. این قراردادها نوعاً الحاقی است و طرف ضعیف‌تر یعنی صاحب حساب (مصرف کنندۀ کالا و خدمات) نیاز به حمایت قانونی دارد. در این راستا، از تحلیل یک نمونه از قرارداد فعلی مورد استفاده در فرآیندهای بانکی داخلی، چنین استنباط می شود که توجه به ماهیت قرارداد برداشت مستقیم و به کارگیری مناسب و مطابق سرشت حقوقی آن، تفاوت هایی چشمگیر بر فرآیند اجرا، تحلیل صحیح آثار و نیز فراگیری آن به جای خواهد گذاشت.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. السان، مصطفی؛ حقوق بانکی؛ چ5، تهران: سمت، 1395.
  2. انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین؛ المکاسب؛ قم: دارالذخائر، 1411ق.
  3. بحرانی، یوسف‌بن‌احمد؛ الحدائق‌الناضرة فی أحکام العترةالطاهرة؛ بیروت: دارالأضواء، 1409ق.
  4. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ حقوق تعهدات؛ چ4، تهران: گنج دانش، 1395.
  5. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ عقد حواله؛ چ2، تهران: گنج دانش، 1378.
  6. جعفری لنگرودی، محمد‌جعفر؛ فلسفه حقوق مدنی؛ چ4، تهران: گنج دانش، 1399.
  7. حسینی عاملی، محمدجواد‌بن‌محمد؛ مفتاح‌الکرامة فی شرح قواعدالعلامة؛ قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1419ق.
  8. حکمت‌نیا، محمود؛ «بومی‌سازی نهادهای حقوقی با رویکرد اسلامی»، حقوق اسلامی؛ ش7، زمستان 1384، ص61ـ78.
  9. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ تذکرةالفقهاء: الإجارة إلی النکاح؛ تهران: مکتبة المرتضویة، 1388ق.
  10. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ تذکرةالفقهاء: الطهارة إلی الجعالة؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰ لإحیاءالتراث، 1414ق.
  11. خورسندیان، محمدعلی و قادر شنیور؛ «ماهیت عقد مرکب در فقه و حقوق موضوعه»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی؛ ش4، تابستان 1390، ص87ـ110.
  12. زینالی، علی؛ ماهیت حقوقی نمایندگی در ایران؛ تهران: مهر کلام، 1400.
  13. سیمایی صراف، حسین؛ شرط ضمنی؛ چ1، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1380.
  14. شهبازی، آرامش و ساناز شبانی­کلاهی؛ «چالش‌های حقوقی حفظ حریم خصوصی در شهرهای هوشمند با نگاهی به حقوق بین‌الملل و حقوق ایران»، حقوق فناوری­های نوین؛ ش9، بهار و تابستان 1403، ص221-234.
  15. شهیدی، مهدی؛ تشکیل قراردادها و تعهدات (حقوق مدنی، ج1)؛ چ13، تهران: مجد، 1396.
  16. شهیدی، مهدی؛ شروط ضمن عقد (حقوق مدنی، ج4)؛ چ6، تهران: مجد، 1397.
  17. شیروی، عبدالحسین؛ حقوق قراردادها؛ تهران: سمت، 1396.
  18. صفایی، سیدحسین و محمد‌هادی جواهرکلام؛ حقوق مدنی پیشرفته: نمایندگی و امانت؛ تهران: شرکت سهامی انتشار، 1401.
  19. صفایی، سیدحسین؛ قواعد عمومی قراردادها؛ چ32، تهران: میزان، 1399.
  20. طباطبایی حکیم، محمدسعید؛ منهاج‌الصالحین؛ قم: دارالهلال، 1433ق.
  21. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم‌بن‌عبد‌العظیم؛ العروةالوثقی مع تعلیقات (مکارم الشیرازی و عدة من‌الفقهاءالعظام)؛ قم: مدرسة الإمام علی‌بن‌ابی‌طالب†، 1428ق.
  22. عاشور، سیدعلی؛ زبدةالأحکام العبادات والمعاملات (المطابقة لفتاوی عدة من‌الفقهاء العظام)؛ تهران: دار زین‌العابدین، 2023م.
  23. عاملی (شهید ثانی)، زین‌‌الدین‌بن‌علی؛ مسالک‌الأفهام إلی تنقیح شرائع‌الإسلام؛ قم: مؤسسة المعارف‌الإسلامیة، 1413ق.
  24. عبدالهی، محبوبه؛ مسئولیت حقوقی بانک‌ها در تراکنش‌های الکترونیکی وجوه؛ تهران: خرسندی، 1396.
  25. فاضل لنکرانی، محمد؛ تفصیل‌الشریعة (المضاربة إلی الهبة)؛ قم: مرکز فقه الأئمةالأطهار‰، 1425ق.
  26. فصیحی‌زاده، علیرضا و محمد امینی؛ « وحدت یا تعدد قلمرو اختیار و رعایت مصلحت در عقد وکالت»، مطالعات حقوقی؛ ش1، بهار 1402، ص129ـ166.
  27. فصیحی‌زاده، علیرضا، سیدنصیر حسینی خاتون‌آبادی و محمدامین فصیحی‌زاده؛ « تحلیل دوگانگی انتقال طلب و تبدیل تعهد به اعتبار متعهدله در حقوق ایران»، پژوهش‌های حقوقی؛ ش47، آذر 1400، ص 195ـ217.
  28. قاسم‌زاده، سیدمرتضی؛ « بازتاب حکومت اراده در قالب شرط نتیجه»، دیدگاه‌های حقوق قضایی؛ ش34 و 35، بهار و تابستان 1384، ص125ـ151.
  29. قنبرزاده، محمد، علی‌اکبر ایزدی‌فرد و سعید ابراهیمی؛ « بررسی فقهی ماهیت قرارداد اشتراک تلفن ثابت پس‌پرداخت»، آموزه‌های فقه مدنی؛ ش24، پاییز و زمستان 1400، ص261ـ288.
  30. کاتوزیان، ناصر؛ عقود معیّن؛ چ12، تهران: گنج دانش، 1400.
  31. کاتوزیان، ناصر؛ قواعد عمومی قراردادها؛ تهران: بهنشر، 1368.
  32. مظاهری، رسول و محمد‌علی خادمی‌کوشا؛ قراردادهای الکترونیکی از دیدگاه فقه و حقوق؛ ویرایش دوم، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1401.
  33. Baker, Donald I, Brandel, Roland E, Pannabecker, James H; The Law of Electronic Fund Transfer Systems; vol1, NYC: LexisNexis, 2021.
  34. Benson, Carol Coye, Scott Loftesness, Russ Jones; Payments Systems in the U.S.; 3rd, San Francisco: Glenbrook, 2017.
  35. Bollen, Rhys; The Law and Regulation of Payment Services: A Comparative Study; The Netherlands: Kluwer Law International, 2012.
  36. Gillett, Mark T.Obrea O. Poindexter, M. Sean Ruff ; " Developments in Cyberbanking", The Business Lawyer; Vol. 60, No. 2 (February 2005), p.757-773 .
  37. Górka, Jakub; Transforming Payment Systems in Europe, NYC: Palgrave Macmillan, 2016.
  38. Liébana-Cabanillas, Francisco, Francisco Muñoz-Leiva, Juan Sánchez-Fernández, Myriam Martínez-Fiestas; Electronic Payment Systems for Competitive Advantage in E-Commerce; Illinois, USA: Business Science Reference, 2014.
  39. Summers, Bruce J; The Payment System; Washington, D.C.: International Monetary Fund, 1994.