حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

امکان بازبینی و تجدیدنظرپذیری آراء داوری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
2 مدرس سطوح عالی حوزه علمیه قم
3 عضو هیات علمی پژوهشگاه قوه قضائیه
4 گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه شیراز
چکیده
در کنار رسیدگی دادگاهها به اختلافات طرفین دعوا، نهاد داوری روشی تخصصی، سریع و مورد استقبال روزافزون بدلیل احترام به حاکمیت اراده طرفین اختلاف در تعیین داور و انتخاب شیوه رسیدگی، محسوب می‌شود.
در بحث از آثار داوری هر چند که رأی صادره در داوری اصولاً نسبت به طرفین حاضر در داوری مؤثر است اما این پرسش مطرح است که آیا امکان بازبینی حکم صادره توسط سایر داوران و قضات وجود دارد یا خیر؟ اگر این امکان وجود دارد، بازبینی در رأی صادره بر چه مبنایی و در چه مواردی امکان‌پذیر است؟
در این نوشتار ضمن بررسی و نقد ادله پشتیبان قاعده «حرمت نقض حکم قاضی مجتهد»، ضمن اثبات خصوصیت نداشتن اجتهاد در مقام اصدار رأی و عدم تفاوت میان رأی قاضی منصوب و رأی داور(قاضی تحکیم) بدلیل تنقیح مناط، نظریه تجدیدنظرپذیری و امکان بازنگری رأی صادره توسط داور(همانند رأی قاضی) بدلیل اطلاقات ادله نفوذ حکم قاضی و شمول این ادله بر قضاوت دوم، مورد پذیرش واقع شده اما امکان بازنگری و استیناف مقید به عدم بروز هرج و مرج و محدود به مواردی است که منجر به بی اعتباری یا کم اعتباری آراء قضایی و داوری و تضعیف دستگاه حاکمه نشود.
دفعات امکان تجدیدنظر پذیری از شیوه های اجرایی فاقد حکم شرعی است که در زمان های مختلف با توجه به اقتضائات متفاوتی که وجود دارد، حاکمیت کشور اسلامی حد و قلمرو آن را تعیین می کند.
کلیدواژه‌ها

  1. قرآن کریم.

    1. آشتیانى، میرزامحمدحسن‌بن‌جعفر؛ کتاب القضاء؛ قم: انتشارات زهیر، 1425ق.
    2. امامی، سیدحسن؛ حقوق مدنی؛ ج6، تهران: انتشارات اسلامیه، 1374.
    3. انصاری، مرتضی؛ القضاء والشهادات؛ قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاریŠ، 1415ق.
    4. ایروانى، باقر؛ دروس تمهیدیة فی‌الفقه الإستدلالی على‌المذهب الجعفری؛ چ2، قم، 1427ق.
    5. تبریزى، جواد‌بن‌على؛ أسس‌القضاء والشهادة؛ قم: دفتر مؤلف، [بی‌تا].
    6. جنیدی، لعیا؛ «قانون داوری تجاری بین‌المللی از دریچه حقوق اسلامی»، پژوهشنامه متین؛ ش10، بهار 1380، ص127ـ138.
    7. حائری یزدى، مرتضى‌بن‌عبدالکریم؛ شرح العروةالوثقى؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1426ق.
    8. حائری، سیدکاظم؛ القضاء فی‌الفقه الإسلامی؛ چ2، قم: مجمع الفکرالإسلامی، 1381.
    9. حرّ عاملی، محمد‌بن‌حسن؛ وسائل‌الشیعة؛ ج1، چ2، قم: مؤسسه آل‌البیت‰ لإحیاءالتراث، 1414ق.
    10. حکیم، سیدمحسن طباطبایی؛ منهاج‌الصالحین؛ بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، 1410ق.
    11. حلّی (محقق حلّی)، جعفر‌بن‌حسن؛ شرائع‌الإسلام فی مسائل الحلال والحرام؛ ج4، چ2، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1408ق.
    12. حلّى (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ إرشادالأذهان إلى أحکام‌الإیمان؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1410ق.
    13. حلّى، ابن‌ادریس محمد‌بن‌منصور‌بن‌احمد؛ السرائرالحاوی لتحریرالفتاوى؛ چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1410ق.
    14. حلّى (فخرالمحققین)، محمدبن‌حسن‌بن‌یوسف؛ إیضاح‌الفوائد فی شرح مشکلات‌القواعد؛ قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1387ق.
    15. خرازی، سیدمحسن؛ «کلمه حول حرمة نقض حکم‌الحاکم»، مجله نور علم؛ ش20، فروردین 1366، ص122ـ140.
    16. خمینی، سیدروح‌الله؛ تحریرالوسیلة؛ ج2، چ2، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1390ق.
    17. خویی، سیدابوالقاسم؛ الإجتهاد والتقلید من‌التنقیح فی شرح العروةالوثقی؛ چ3، قم: دارالهادی للمطبوعات، 1410ق.
    18. خویی، سیدابوالقاسم؛ التنقیح فی شرح العروةالوثقی؛ تألیف علامه میرزاعلى غروى تبریزی؛ چ3، قم: دارالهادى للمطبوعات، 1410ق.
    19. خویی، سیدابوالقاسم؛ موسوعة الإمام الخوئی؛ قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئیŠ، 1418ق.
    20. خویی، سیدابوالقاسم؛ معجم رجال‌الحدیث و تفصیل طبقات‌الرواة؛ چ5، [بى‌جا]: [بى‌نا]، 1413ق.
    21. رشتی، میرزاحبیب‌اله؛ کتاب القضاء؛ ج1، قم: دارالقرآن‌الکریم، 1401ق.
    22. سبحانی، جعفر؛ نظام القضاء والشهادة فی‌الشریعة الإسلامیة الغراء؛ ج1، قم: مؤسسة الإمام الصادق†، 1376.
    23. سبزواری، عبدالأعلی؛ مهذب‌الأحکام فی بیان الحلال والحرام؛ ج27، چ4، قم: دارالتفسیر، 1413ق.
    24. سنهوری، عبدالرزاق احمد؛ الوسیط فی شرح القانون‌المدنی الجدید؛ ج2، بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیه، 1998م.
    25. سیفی مازندرانی، على‌اکبر؛ دلیل تحریرالوسیلة (ولایةالفقیه)؛ چ2، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1428ق.
    26. شب زنده‌دار، محمدمهدی؛ درس خارج فقه و اصول؛ تاریخ 26/4/1397، مندرج در: eshia.ir/feqh/archive/text/shabzendehdar/feqh3/96/970426.
    27. شبیری زنجانی، سیدموسی؛ درس خارج فقه و اصول؛ تاریخ 1/10/1389؛ مندرج در: http://www.eshia.ir/feqh/archive/shobeiry/feqh/89.
    28. شمس، عبدالله؛ آیین دادرسی مدنی؛ دوره پیشرفته؛ ج1، چ19، تهران: انتشارات دراک، 1387.
    29. شمس، عبد‌الله؛ آیین دارسی مدنی؛ دوره پیشرفته؛ ج2 و 3، چ2، تهران: انتشارات دراک، 1384.
    30. حسینی شیرازی، سیدمحمد؛ الفقه: موسوعة إستدلالیة فی‌الفقه الإسلامی؛ قم: مؤسسة الفکرالإسلامی، 1407ق.
    31. صدر، سیدرضا؛ الإجتهاد والتقلید؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامی التابعة لجماعة المدرسین فی‌الحوزة العلمیة بقم، 1420ق.
    32. طباطبایی حکیم، سیدمحسن؛ مستمسک العروةالوثقى؛ قم: مؤسسه دارالتفسیر، 1416ق.
    33. طباطبایی قمّى، سیدتقى؛ مبانی منهاج‌الصالحین؛ قم: منشورات قلم‌الشرق، 1426ق.
    34. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم؛ تکملة عروةالوثقی؛ ج2، قم: چاپخانه حیدری، 1378.
    35. طوسی، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن؛ الخلاف؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1407ق.
    36. طوسی، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن؛ المبسوط فی فقه‌الإمامیة؛ چ3، تهرانک المکتبة المرتضویة لإحیاءالآثار الجعفریه، 1387ق.
    37. عاملى (شهیدثانى)، زین‌الدین‌بن‌على؛ مسالک‌الأفهام إلى تنقیح شرائع‌الإسلام؛ قم: مؤسسة المعارف الإسلامیه، 1413ق.
    38. عراقى، آقاضیاءالدین؛ کتاب القضاء؛ قم: چاپخانه مهر، [بی‌تا].
    39. فاضل لنکرانی، محمد؛ تفصیل‌الشریعة فی شرح تحریرالوسیلة؛ القضاء والشهادات؛ چ2، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار‰، 1427ق.
    40. فضل‌الله، سیدمحمدحسین؛ فقه‌القضاء؛ بیروت: دارالملاک للطباعة والنشر والتوزیع، 2007م.
    41. قدیر، محسن و حسین کاظمی فروشانی؛ «مبانی داوری در فقه اسلامی و حقوق بین‌الملل»، فصلنامه تحقیقات حقوق خصوصی و کیفری؛ ش41، پاییز 1398، ص11ـ30.
    42. کاتوزیان، ناصر؛ اعتبار امر قضاوت‌شده در دعوای مدنی؛ چ5، تهران: نشر دادگستر، 1376.
    43. کشاورز، بهمن؛ نگرشی به قانون تشکیل دادگاه‌های عمومی و انقلاب؛ تهران: نشر میزان، 1374.
    44. کشّی، محمد‌بن‌عمر؛ رجال الکشّی؛ اختیار معرفةالرجال؛ مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، 1409ق.
    45. کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ ج14، قم: دارالحدیث، 1430ق.
    46. منتظری، حسینعلی؛ مبانى فقهى حکومت اسلامى‌؛ قم: مؤسسه کیهان، 1409ق.
    47. نجاشی، ابوالحسن احمد‌بن‌علی؛ رجال النجاشی؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1407ق.
    48. نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ ج40، چ7، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1981م.
    49. نجفى (کاشف‌الغطاء)، على‌بن‌محمدرضا‌بن‌هادى؛ النورالساطع فی الفقه‌النافع؛ ج1، نجف اشرف: مطبعةالآداب، 1381ق.
    50. نراقی، احمد‌بن‌محمد؛ مستندالشیعة؛ ج17، مشهد: مؤسسه آل‌البیت‰ لإحیاءالتراث، 1419ق.
    51. هاشمی شاهرودی، محمود؛ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت‰؛ قم: مؤسسه دائرةالمعارف اسلامی، 1387.
    52. هوشمند فیروزآبادی، حسین؛ «مشروعیت و ماهیت داوری در قرآن کریم»، مجله قرآن، فقه و حقوق اسلامی؛ ش16، بهار و تابستان 1401، ص81ـ110.
    53. هوشمند فیروزآبادی، حسین؛ «مطالعه تطبیقی ماهیت داوری در حقوق غرب، فقه امامیه و حقوق ایران»، مجله پژوهش‌های تطبیقی حقوق اسلام و غرب (دانشگاه قم)؛ ش34، زمستان 1401، ص331ـ372.
    54. یزدی، سیدمحمدکاظم؛ العروةالوثقى مع تعلیقات السیدمصطفى الخمینی؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ، 1418ق.
    55. Nigel Blackaby Constantine Partasides Alan Redfern Martin Hunter, Redfern and Hunter on International Arbitration, Oxford: Oxford University Press, 6th ed, 2015.