حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

مفهوم شناسی ناموس در فقه و حقوق اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه معارف اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه تبریز
2 دانشیار دانشگاه تبریز
3 کارشناس ارشد حقوق اسلامی دانشگاه علامه طباطبایی
چکیده
اصطلاح ناموس، با وجود کاربرد شایع آن، در متون فقهی، حقوقی اسلام و قوانین ایران، مفهوم واحد و روشنی از آن ارائه‌نشده که این امر، موجب ابهام در تعیین حقوق و تکالیف افراد می‌گردد؛ چرا که اجمال واژه‌ها طبیعتاً جمله را نیز مجمل می‌کند و در نتیجه، قواعد قابل اجرا ممکن است به خاطر اجمال در یکی از واژگان و دوپهلو بودن آن، مختل شود و به اجرا درنیاید. این مقاله در صدد مفهوم‌شناسی و بررسی کاربردهای مختلف ناموس، در متون فقهی، حقوقی اسلام و قوانین ایران به روش توصیفی- تحلیلی است. این پژوهش با بررسی کاربردهای مختلف این اصطلاح، در متون مذکور، به این نتیجه رسیده که تعریف جامع و مشخصی درباره محدوده افرادی که این واژه شامل آنها می‌شود، وجود ندارد، ولی قدر متیقن از بررسی کاربردهای مختلف، اطلاق آن، به بستگان اناث نسبی و سببی فرد از قبیل همسر، مادر، خواهر و دختر فرد است؛ گرچه در برخی کاربردها، به بستگان ذکور نیز اطلاق گردیده‌است، اما دایره شمولی آن نسبت به بستگان به صورت دقیق مشخص نشده‌است. هم‌چنین قدر متیقن از مفهوم اصطلاح هتک ناموس، عمل نامشروع جنسی است؛ گرچه در برخی کاربردها، رفتارهای دیگر از قبیل ملامسه از روی شهوت و... و حتی نسبت‌های ناروای جنسی به افراد نیز هتک ناموس تلقی شده‌است.
کلیدواژه‌ها

قران کریم.

1.       ابن اثیر جوزی، مبارک بن محمد؛ النهایة فی غریب الحدیث و الاثر؛ قم: اسماعیلیان، بی­تا.

2.      ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد بن علی؛ مناقب آل ابی طالب؛ قم: علامه، 1379ق.

3.      ابن طاووس حلی، رضی الدین؛ رسالة المواسعة والمضایقة؛ قم: دلیل ما، 1429ق.

4.      ابن فارس، احمد بن فارس بن زکریا؛ معجم مقاییس اللغة؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1404ق.

5.      ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب؛ بیروت: دارصادر، 1414ق..

6.      اردبیلی، محمدعلی؛ حقوق جزای عمومی؛ تهران: میزان، 1389ش.

7.      اسماعیل بن عباد، صاحب بن عباد؛ المحیط فی اللغه؛ بیروت: عالم الکتب، 1414ق.

8.      امامی، سید حسن؛ حقوق مدنی؛ تهران: انتشارات اسلامیه، بی­تا. 

9.      بحرانی، سید هاشم؛ مدینة معاجز الائمة الاثنی عشر؛ قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة، 1413ق.

10.   پاینده، ابوالقاسم؛ نهج الفصاحة؛ تهران: دنیای دانش1382ش.

11.    جناتی شاهرودی، محمد ابراهیم؛ منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی؛ بی جا: بی تا، 1367ش.

12.   جوهری، إسماعیل بن حماد؛ تاج اللغة و صحاح العربیة؛ بیروت: دار العلم، 1410ق.

13.   حائری مشهدی، محمد بن جعفر؛ المزار الکبیر؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1419ق.

14.   حر عاملی، محمد بن حسن؛ هدایة الامة الی احکام الائمة؛ مشهد: مجمع البحوث الاسلامیه، 1412ق.

15.   حسینی تهرانی، سید محمدحسین؛ ولایة الفقیه فی حکومة الاسلام؛ بیروت: دار الحجة البیضاء، 1418ق.

16.   حلی، حسن بن یوسف؛ قواعد الاحکام؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1413ق.

17.   حمیری، نشوان بن سعید؛ شمس العلوم؛ بیروت: دار الفکر، 1420ق.

18.   خمینی، سید روح الله؛ نجاة العباد؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1422ق.

19.   دزفولی، مرتضی بن محمد؛ کتاب المکاسب(محشی کلانتر)؛ قم: دار الکتاب، 1410ق.

20.  دهخدا، علی اکبر؛ لغت نامه دهخدا؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1342ش.

21.   رضی، محمد بن حسین؛ المجازات النبویة؛ قم: دار الحدیث، 1380ش.

22.  زمخشری، محمود بن عمر؛ اساس البلاغة؛ بیروت: دار صادر، 1979م.

23.  زمخشری، محمود بن عمر؛ الفائق فی غریب الاثر؛ بیروت: دارالکتب الاسلامیه، 1417ق.

24.  طریحی، فخرالدین بن محمد؛ مجمع البحرین؛ تهران: کتاب فروشی مرتضوی، 1416ق.

25.  طوسی، محمد بن الحسن؛ تهذیب الاحکام؛ تهران: دار­الکتب­الاسلامیه، 1407ق.

26.  عاملى استرآبادى، محمدامین؛ الفوائد المدنیة؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1426ق.

27.  عاملی (شهید اول)، محمد بن مکی؛ الدروس الشرعیة؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1417ق.  

28.  عاملی (شهید ثانی)، زین الدین؛ مسالک الأفهام؛ قم: مؤسسة المعارف الاسلامیه، 1413ق.

29.  فاضل موحدی لنکرانی، محمد؛ جامع المسائل؛ قم: امیر قلم، بی تا.

30.  فاضل هندی اصفهانی، محمدحسن؛ کشف اللثام؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1416ق.

31.   فراهیدی، خلیل بن احمد؛ کتاب العین؛ قم: هجرت، 1410ق.

32.  فیاض کابلی، محمد اسماعیل؛ مناسک حج؛ قم: دفتر آیة الله فیاض کابلی، 1423ق.

33.  فیومی، احمد بن محمد؛ المصباح المنیر؛ قم: دارالرضی، بی تا.

34.  کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی؛ تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1407ق. 

35.  گلدوزیان، ایرج؛ حقوق جزای عمومی ایران؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1384ش.

36.  مجلسی، محمدباقر؛ مرآة العقول؛ قم: دار الکتب الاسلامیة، 1404ق.

37.  مجلسی، محمدباقر؛ ملاذ الاخیار؛ قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، 1406ق.

38.  مرتضوی لنگرودی، سید محمدحسن؛ توضیح المناسک؛ قم: دفتر آیة الله مرتضوی لنگرودی، 1423ق.

39.  مرعشى شوشترى، سید محمدحسن؛ دیدگاه‌هاى نو در حقوق؛ تهران: نشر میزان، 1427ق.

40.  مطهری، مرتضی، مجموعه آثار (فقه و حقوق)، قم: صدرا، بی تا.  

41.   منتظری، حسینعلی؛ کتاب الحدود؛ قم: دار الفکر، بی تا.

42.  منتظری، حسینعلی؛ مبانی فقهی حکومت اسلامی؛ قم: مؤسسه کیهان، 1409ق.

43.  میرمحمد صادقی، حسین؛ جرایم علیه اشخاص؛ تهران: میزان، 1389ش.

44.  نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام؛ بیروت: دار احیاء التراث­العربی، 1404ق.

45.  نوربهار، رضا؛ زمینه حقوق جزای عمومی؛ تهران: گنج دانش، 1384ش.

46.  هاشمی شاهرودی، سید محمود؛ بایسته­های فقه جزا؛ تهران: دادگستر، 1419ق.

47.  هاشمی شاهرودی، سید محمود (جمعی از پژوهشگران زیر نظر هاشمی شاهرودی)؛ فرهنگ فقه اسلامی مطابق مذهب اهل بیت (ع)؛ قم: مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی مطابق مذهب اهل بیت (ع)، 1426ق.

 

ب) مقالات

قانعی راد، صدیقه؛ «بررسی فقهی حکم قتل در مقام دفاع از ناموس یا ماده ۶۳۰ قانون مجازات اسلامی»؛ فقه و تاریخ تمدن، شماره 21، سال ششم، 1388ش.

 ج) قوانین و مقررات

1.     آیین نامه تعیین و احراز مصادیق عملی شهید، مصوب 24 اردیبهشت 1393 هیأت وزیران.

2.      قانون مطبوعات؛ مصوب ۱۸ بهمن ۱۲۸۶ مجلس شورای ملی.

3.      قانون تشکیل ایالات و ولایات و دستورالعمل حکام؛ مصوب 17 آذر ۱۲۸۶ مجلس شورای ملی.

4.      قانون اصول تشکیلات عدلیه و محاضر شرعیه؛ مصوب 27 تیر 1290 مجلس شورای ملی.

5.      قانون مجازات عمومی؛ مصوب 23 دی ۱۳۰۴ مجلس شورای ملی.

6.      قانون ثبت عمومی املاک و مرور زمان؛ مصوب 21 بهمن 1306 مجلس شورای ملی.

7.      قانون محاکمات نظامی؛ مصوب 30 تیر 1307 مجلس شورای ملی.

8.      قانون نظامنامه اجرای ماده 7 قانون محاکم شرع؛ مصوب 9 آذر 1310 مجلس شورای ملی.

9.      قانون اصلاح مواد ۲۰۷ الی ۲۱۴ قانون مجازات عمومی؛ مصوب ۲۹ شهریور ۱۳۹۰ (ماده واحده).

10.   قانون مدنی؛ مصوب 5 آبان 1314 مجلس شورای ملی.

11.    قانون دادرسی و کیفر ارتش؛ مصوب 4 دی 1318 مجلس شورای ملی.

12.   قانون مطبوعات؛ مصوب 20 مرداد 1331 مجلس شورای ملی.

13.   قانون تشدید مجازات سارقین مسلح؛ مصوب 25 تیر ۱۳۳۳ (ماده واحده).

14.   قانون مطبوعات؛ مصوب 1334 مجلس شورای ملی.

15.   قانون تشدید مجازات رانندگان متخلف؛ مصوب 6 آذر 1335 مجلس شورای ملی.

16.   قانون مجازات عمومی، مصوب 11 اردیبهشت 1352 مجلس شورای ملی.

17.   قانون تشدید مجازات ربایندگان اشخاص؛ مصوب ۱۸ اردیبهشت ۱۳۵۳ مجلس شورای ملی.

18.   قانون اصلاح قسمتی از قانون دادرسی و کیفر ارتش و نسخ بعضی از مواد قانون مجازات عمومی؛ مصوب 18 تیر 1354 مجلس شورای ملی.

19.   قانون مجازات اسلامی؛ مصوب ۲۱ مهر ۱۳۶۱ کمیسیون امور قضایی و حقوقی مجلس شورای اسلامی.

20.  قانون مجازات اسلامی؛ مصوب ۱۸ مرداد ۱۳۶۲ کمیسیون امور قضایی و حقوقی مجلس شورای اسلامی.

21.   قانون خدمت وظیفه عمومی؛ مصوب 29 مهر 1363 مجلس شورای اسلامی.

22.  قانون مجازات اسلامی؛ مصوب 8 مرداد 1370 مجلس شورای اسلامی.

23.  قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران؛ مصوب 17 مرداد 1371  مجلس شورای اسلامی.

24.  قانون مجازات اسلامی (کتاب پنجم) (تعزیرات و مجازات های بازدارنده)؛ مصوب 2 خرداد 1375 مجلس شورای اسلامی.

25.  قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح؛ مصوب 9 دی 1382 مجلس شورای اسلامی.

26.  قانون استخدام نیروهای انتظامی جمهوری اسلامی یران؛ مصوب 20 اسفند 1382 مجلس شورای اسلامی.

27.  قانون مجازات اسلامی؛ مصوب 1 اردیبهشت 1392 مجلس شورای اسلامی.

28.  منشور حقوق و مسئولیت های زنان در نظام جمهوری اسلامی ایران؛ مصوب 31 شهریور 1383 شورای عالی انقلاب فرهنگی.