حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

الزامات نظارت شرعی مؤثر بر نظام قوانین و مقررات کشور با تمرکز بر دائمی، فراگیر و برتر بودن نظارت شرعی فقهای شورای نگهبان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهدی ابراهیمی 1
محمدجواد رضایی زاده 2
محمد بهادری جهرمی 3
1 دانشجوی دکتری حقوق عمومی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران
2 دانشیار گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 استادیار گرره حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.22034/ilaw.2023.709544
چکیده
مطابق اصل 4 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تمامی قوانین و مقررات کشور باید مطابق موازین شرعی باشد و تشخیص و احراز این امر، بر عهده فقهای شورای نگهبان است. شورای نگهبان مطابق صلاحیت مزبور و آنچه در اصول نودویکم تا نودوهفتم قانون اساسی مقرر شده است، این وظیفه را انجام می‌دهد. برای تحقق مراد قانونگذار در این زمینه، شایسته است الزامات تأثیر حداکثری این نظارت مطالعه و بررسی شود؛ براین‌اساس پژوهش حاضر با تکیه بر مبانی فقهی و حقوقی نظام جمهوری اسلامی ایران برای دستیابی به الزامات نظارت شرعی مؤثر فقهای شورای نگهبان بر نظام قوانین و مقررات کشور انجام گرفته است. درواقع، پرسش اصلی این پژوهش یافتن و برشمردن این الزامات و بایسته‌ها است یا به‌عبارت‌دیگر، پاسخ به این پرسش که: «الزامات توصیفی تحقق نظارت شرعی مؤثر بر نظام قوانین و مقررات کشور کدام‌اند؟» در راستای این پرسش و با تکیه بر روش پژوهشی توصیفی ـ تحلیلی این مقاله، فرضیه مقابل مورد مطالعه و کنکاش علمی قرار گرفته است: «محوری‌ترین اوصافی که سبب اثربخش‌شدن نظارت شرعی فقهای شورای نگهبان می‌شود، عبارت‌اند از: دائمی بودن، فراگیر‌بودن و از موضع برتر‌بودن نظارت شرعی فقهای شورای نگهبان».
کلیدواژه‌ها
شورای نگهبان
نظارت شرعی
قانون اساسی
اصل 4
شریعت اسلامی
نظارت مؤثر
‌قوانین و مقررات
موضوعات
  1. ارسطا، محمدجواد و علی بهادری جهرمی؛ «حکومت اسلامی؛ معیار تشخیص و شاخصه‌های عملی»، فصلنامه‌ دانش حقوق عمومی؛ ش7، بهار 1393، ص27ـ46.
  2. ارسطا، محمدجواد؛ «گستره نظارت شرعی شورای نگهبان در اصل چهارم اصل 4 قانون اساسی: نسبت‌سنجی اصول چهارم و یکصد و دوازدهم قانون اساسی»، فصلنامه حقوق اسلامی؛ ش55، زمستان 1396، ص59ـ82.
  3. اکبری، احسان و مهدی مقدسی؛ «جایگاه حقوقی مصوبات شورای عالی امنیت ملی در نظام حقوق اساسی ایران»، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی؛ ش4، زمستان 1396، ص873ـ893.
  4. امامی، محمد و کورش استوارسنگری؛ حقوق اداری؛ ج۱، تهران: میزان، 1396.
  5. آریان‌نژاد، علی و میثم اقربائی فام و علی فتاحی زفرقندی؛ «سازکار مطلوب وضع الزامات حقوقی در شرایط اضطراری مبتنی بر قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، پژوهشنامه حقوق اسلامی؛ ش۵۸، زمستان ۱۴۰۱، ص539ـ564.
  6. بهادری جهرمی، محمد؛ بایسته‏های تفسیر قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بر مبنای مفهوم و کارکرد تفسیر در نظام حقوق اساسی (رساله دکتری)؛تهران: دانشگاه تهران، 1394.
  7. پروین، خیرالله و حمید افکارسرند و میثم درویش متولی؛ «حکومت اصل 4 قانون اساسی بر عموم و اطلاق سایر اصول، قوانین و مقررات»، حکومت اسلامی؛ ش۴، زمستان ۱۳۹۱، ص109ـ132.
  8. جعفری ندوشن، علی‌اکبر و سیدمحسن حکمتی مقدم؛ «بررسی سیر تصویب و اجرای اصل طراز در قانون اساسی مشروطه»، مطالعات حقوق عمومی (حقوق)؛ ش4،زمستان 1400، ص1351ـ1368.
  9. جلیلی، سیدهدایت؛ «نهاد مرجعیت در دوران نهضت و نظام»، مجموعه مقالات انقلاب اسلامی و ریشه‌های (آن)؛ ج۲، قم: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، 1385.
  10. جوان آراسته، حسین؛ مبانی حاکمیت در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران؛ قم: دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، مرکز تحقیقات علمی، 1383.
  11. حاجی‌علی‌خمسه، مرتضی و مصطفی مسعودیان و حمید فعلی؛ «سازکار مطلوب نظارت شرعی فقهای شورای نگهبان بر مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی»، فصلنامه دانش حقوق عمومی؛ ش3، زمستان 1399، ص25ـ50.
  12. حبیب‌زاده، توکل و حمیدرضا نیکوگفتارصفا؛ «مراجع تفسیر قانون اساسی در ایران و آمریکا»، پژوهشنامه حقوق اسلامی؛ ش27، بهار 1387، ص157ـ196.
  13. حبیبی، حامد و محمدکمیل مقدمی؛ «مواضع و عملکرد دولت موقت در قبال تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی»، نشریه پانزده خرداد؛ ش۶۰ـ۶۱، تابستان و پاییز ۱۳۹۸، ص23ـ50.
  14. خمینی، سیدروح‌الله؛ صحیفه امام خمینیŠ؛ ج21، تهران: مؤسسه‌ تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1378.
  15. درویشوند، ابوافضل و سیدمحمدهادی راجی؛ «تحلیلی بر نظارت بر قوانین و مقررات در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه حکومت اسلامی، ش3، پاییز 1390، ص103ـ125.
  16. شفیعی سروستانی، ابراهیم؛ قانونگذاری در نظام جمهوری اسلامی ایران؛ قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1385.
  17. صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی؛ ج1، تهران: اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی، 1364.
  18. عمید زنجانی، عباسعلی؛ حقوق اساسی؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1385.
  19. فراهانی، محمدعلی؛ طراحی سازوکار و آیین مطلوب نظارت فقهای شورای نگهبان بر قوانین و مقررات (رساله دکتری)؛ تهران: دانشگاه امام صادق†، 1400.
  20. فضلی، عبدالهادی؛ «ساختار کلی حکومت اسلامی شرح اصول قانون اساسی اسلامی از دیدگاه شهید صدر»، نشریه حکومت اسلامی؛ ترجمه‌ عبدالله امینی؛ ش20، تابستان 1380، ص76ـ103.
  21. فعلی، حمید و ابوالفضل درویشوند؛ کتاب‌شناسی شورای نگهبان؛ تهران: پژوهشکده شورای نگهبان، 1397.
  22. فعلی، حمید؛ نظارت شرعی شورای نگهبان بر مقررات (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)؛ محل تهران: دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، 1399.
  23. فلاح‌زاده، علی‌محمد و میثم درویش متولی؛ «نظارت شورای نگهبان بر قوانین مصوب پیش از انقلاب و شورای انقلاب»، فصلنامه دانش حقوق عمومی؛ ش5، پاییز 1392، ص103ـ122.
  24. قربان‌نیا، امیرمحمد؛ «بررسی مبانی قانونی، ساختار و صلاحیت‌های ستاد ملی مبارزه با کرونا از منظر حقوقی»، همایش ملی تحقیقات میان رشته‌ای در مدیریت و علوم انسانی؛ تابستان 1400، ص1ـ11.
  25. کعبی، عباس؛ تحلیل مبانی نظام جمهوری اسلامی ایران مبتنی بر اصول قانون اساسی؛ تهران: پژوهشکده شورای نگهبان، 1394.
  26. کلینی، محمدبن‌یعقوب؛ اصول کافی؛ قم: دارالثقلین، 1393.
  27. کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امام خمینیŠ؛ «مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام خمینیŠ نقش زمان و مکان در اجتهاد»، مجموعه مقالات؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1374.
  28. مدنی، سیدجلال‌الدین؛ حقوق اساسی در جمهوری اسلامی ایران؛ ج۴، تهران: سروش، 1376.
  29. مهرپور، حسین؛ دیدگاه‌های جدید در مسائل حقوقی؛ تهران: اطلاعات، 1387.
  30. ویژه، محمدرضا؛ «تأملی بر سلسله مراتب هنجارها در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران»، راهبرد (ویژه بررسی‌های فقهی و حقوقی)؛ ش50، بهار 1388، ص101ـ130.
  31. هاشمی، سیدمحمد؛ حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران؛ چ۲، قم: مجتمع آموزش عالی قم، ۱۳۷۵.
  32. هدایت‌نیا؛ فرج‌الله؛ شورای نگهبان؛ پرسش‌ها و پاسخ‌ها؛ تهران: کانون اندیشه جوان، 1387.
حقوق اسلامی
دوره 22، شماره 85
تابستان 1404
صفحه 145-177