حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

ضابطه شناسی جریان خیار شرط در عقود بر اساس اصل حاکمیت اراده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدعلی سعیدی 1
مهدی میری 2
فرزانه کرمی 2
1 دانشگاه رضوی
2 دانشجوی دکتری. دانشگاه علوم اسلامی رضوی
10.22034/ilaw.2025.708996
چکیده
خیار شرط نوعی حق فسخ عقد لازم برای مدت معین است که بر اساس تراضی و توافق اراده طرفین معامله در قالب شرط ضمن عقد لازم برای یکی از طرفین یا هر دو یا شخص ثالث بوجود می‌آید. گستره جریان خیار شرط در عقود لازم از چالش‌‌های قابل طرح است که در فقه اسلامی ضوابطی همچون تلازم میان امکان اقاله در عقد و خیار شرط یا بنا گذاری عقد بر مغابنه یا ملاک قرار دادن دوام عقد، بر شمرده شده است. این گوناگونی و اختلاف در میان ضوابط و فقدان ضابطه‌‌‌ای جامع برای تشخیص ساز و کارهای جریان خیار شرط در عقود، در متون حقوقی ایران و سایر کشورهای اسلامی نیز بازتاب داشته است که مطالعه این مسئله و رسیدن به نگرشی شایسته را ضروری می‌نماید. نتایج نوشتار حاضر که با روش توصیفی- تحلیلی انجام شده است، چنین بیان می‌دارد که خیار شرط، ساخته تراضی طرفین معامله است ‏و آزادی اراده به طور مطلق نبوده و محدود به صورتی است که مخالف کتاب و سنت نباشد و موجب تحلیل حرام یا تحریم حلال نگردد. همچنین بر خلاف اخلاق حسنه و نظم عمومی نباشد. لذا با محور قرار دادن اصل حاکمیت اراده، عدم مخالفت با شرع و قانون و با در نظر گرفتن نقش ماهیت و اقتضای آن عقد، می‌توان ضابطه‌‌‌ای جامع و نظام‌مند برای جریان پذیری خیار شرط در عقود ارائه نمود.
کلیدواژه‌ها
جریان خیار شرط
اصل حاکمیت اراده
ماهیت عقد
رضایت متعاملین
عقود لازم

موضوعات

  1. ابن‌بابویه، محمد‌بن‌علی؛ من لایحضره‌الفقیه؛ انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
  2. ‫ابن‌براج، عبدالعزیز‌بن‌نحریر؛ المهذب؛ مؤسسة النشرالإسلامی، ۱۴۰۶ق.
  3. ‫ابن‌رشد، محمد‌بن‌احمد؛ بدایة‌المجتهد؛ دارالحدیث، ۱۴۲۵ق.
  4. ‫ابن‌عابدین، محمدامین؛ حاشیة ردّالمحتار على الدرالمختار شرح تنویرالأبصار فی فقه مذهب‌الإمام أبی‌حنیفة النعمان؛ دارالفکر، ۱۴۲۱ق.
  5. ‫ابن‌قدامه، احمد‌بن‌حنبل؛ الکافی فی‌الفقه؛ دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق.
  6. ‫ابن‌قدامه، عبدالله‌بن‌احمد؛ المغنی؛ دار عالم‌الکتب، ۱۴۱۷ق.
  7. ‫ابواسحاق، ابراهیم؛ المهذب‌ فی‌ فقه‌ الإما‌م‌‌الشا‌فعی‌؛ مصطفی‌ البا‌بی‌ الحلبی‌ و أولاده، ۱۴۳۶ق‌.
  8. ‫احمد، محمدشریف؛ مصادرالإلتزام فی القانون‌المدنی؛ دارالثقافه، ۱۴۳۶ق.
  9. اراکى، محمدعلى‌؛ الخیارات؛ مؤسسه در راه حق، ۱۴۱۴ق‌.
  10. اردبیلى، احمد‌بن‌محمد؛ مجمع‌الفائدة والبرهان فی شرح إرشادالأذهان‌؛ قم: انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۳ق.
  11. ‫اصفهانی، محمدحسین؛ حاشیة المکاسب؛ أنوارالهدى‌، ۱۴۱۸ق.
  12. ‫امامی‌، حسن‌؛ حقوق‌ مدنی‌؛ اسلامیه، ۱۳۸۶.
  13. ‫انصاری، مرتضی؛ کتاب المکاسب؛ کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاریŠ، ۱۴۱۵ق.
  14. ‫بحرانی‌، یوسف‌بن‌‌احمد؛ الحدائق‌الناضرة فی أحکام العترةالطاهرة؛ [بی‌جا]: ۱۳۶۳.
  15. ‫بهوتى، حسن‌بن‌ادریس؛ الروض‌المربع شرح ذات‌المستقنع؛ دارالمؤید، ۱۴۱۷ق.
  16. ‫بیات، فرهاد و شیرین بیات؛ شرح جامع قانون مدنی؛ ارشد، ۱۳۹۲.
  17. ‫جبوری، یاسین محمد؛ الوجیز فی شرح القانون‌المدنی؛ دارالثقافه، ۲۰۱۱م.
  18. ‫جزیری، عبدالرحمن؛ الفقه علی مذاهب‌الأربعة؛ دارالکتب العلمیه، ‌۱۴۲۴ق.
  19. ‫حرّ عاملی، محمد‌بن‌حسن؛ تفصیل وسائل‌الشیعة إلی تحصیل مسائل‌الشریعة؛ مؤسسه آل‌البیت‰ لإحیاءالتراث، ۱۴۱۴ق.
  20. ‫حسون، طه غنی؛ الوجیز فى‌العقود المسماة؛المعارف، ۱۹۲۷م.
  21. حسینی روحانی، صادق؛ منهاج‌الفقاهه؛أنوارالهدى‌، ۱۴۲۹ق.
  22. ‫حلاشه، عبدالرحمن احمد؛ الوجیز فی شرح ‌القانون‌المدنی الأردنی؛ دار وائل للنشر، ۲۰۰۵م.
  23. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ إرشادالأذهان إلى أحکام‌الإیمان؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1410ق.
  24. حلّی (‫علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ تذکرةالفقهاء؛ مؤسسه آل‌البیت‰ لإحیاءالتراث، 1414ق.
  25. حلّى (محقق حلّی)، نجم‌الدین جعفر‌بن‌حسن؛ شرائع‌الإسلام فی مسائل الحلال والحرام‌؛ مؤسسه اسماعیلیان‌، ۱۴۰۸ق.
  26. خمینى، سیدروح‌الله؛ تحریرالوسیلة؛ مؤسسه مطبوعات دارالعلم، [بی‌تا]. ‌
  27. خمینى، سیدروح‌الله؛ کتاب البیع؛ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ، ۱۴۲۱ق.
  28. ‫روحانی قمی، محمد؛ المرتقی إلی‌الفقه الأرقی (الخیارات)؛ دارالجلی (مؤسسة الجلیل للتحقیقات الثقافیه)، ۱۴۱۳ق.
  29. ‫زحیلی، وهبة‌بن‌مصطفی؛ الفقه‌الإسلامی و أدلته؛ دارالفکر، ۲۰۱۱م.
  30. زهری، محمد؛ السراج‌الوهاج؛ دارالمعرفه، [بی‌تا].
  31. سبحانی، جعفر؛ المختار فی أحکام‌الخیار‌؛ مؤسسه امام صادق†، ۱۴۱۴ق‌.
  32. سبزواری، سیدعبدالأعلی؛ مهذّب‌الأحکام؛ مؤسسة المنار، ۱۴۱۳ق.
  33. ‫سرخسی، محمد‌بن‌احمد؛ المبسوط؛ دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۱ق.
  34. سنهوری، عبدالرزاق احمد؛ الوسیط فی شرح القانون‌المدنی؛ دار إحیاء التراث‌العربی، [بی‌تا].
  35. ‫ش‍اف‍ع‍ی‌، م‍ح‍م‍دح‍س‍ن‌ اس‍م‍اع‍ی‍ل؛ الإنصاف فی معرفةالراجح من‌الخلاف علی مذهب‌الإمام أحمد‌بن‌حنبل؛ ج۱، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
  36. ‫ضناوی، محمدامین؛ کشاف‌القناع عن متن‌الإقناع؛ ج1، عالم‌الکتب، ۱۴۱۷ق.
  37. طوسی، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن؛ الإستبصار فیما إختلف من‌الأخبار‌؛ دارالکتب الإسلامیه، ۱۳۹۰ق.
  38. طوسى، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن؛ تهذیب‌الأحکام؛ دارالکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  39. ‫عاملى، زین‌الدین‌بن‌على؛ مسالک‌الأفهام إلى تنقیح شرائع‌الإسلام، مؤسسة المعارف‌الإسلامیه، ۱۴۱۳ق.
  40. ‫عمرانی، ابوالحسین؛ البیان فی مذهب الإمام الشافعی؛ ج1، دارالمنهاج، 1421ق.
  41. ‫قاضی‌خان، حسن‌بن‌منصور؛ الفتاوى الهندیة فی‌ مذهب‌ الإما‌م‌الأعظم‌ أبی‌حنیفة‌ النعمان؛ دار صادر، 1411ق.
  42. ‫کاتوزیان، ناصر؛ قواعد عمومی قراردادها؛ گنج دانش، 1400.
  43. کرمی کلمتی، فرزاد و سیدمهدی دادمرزی «بررسی فقهی ـ حقوقی مبانی عدم‌جریان خیار شرط در پاره‌ای از عقود»، پژوهش‌های حقوقی؛ ش20، شهریور1400.
  44. ‫کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ المکتبة الإسلامیة للنشر والتوزیع، 1407ق.
  45. محقق داماد، سیدمصطفی؛ نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامیمرکز نشر علوم اسلامی، 1388.
  46. ‫مفید، محمدبن‌محمد؛ المقنعة؛ دارالمفید، 1414ق.
  47. مکی عاملی، محمد‌؛ الدروس‌الشرعیة فی فقه‌الإمامیة‌؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
  48. موسوی خویی، سیدابوالقاسم؛ مصباح‌الفقاهة؛ [بی‌جا]: [بی‌نا]، [بی‌تا].
  49. موسوی خویی، سیدمحمدتقى؛ الشروط أو الإلتزامات التبعیة فی‌العقود؛ دارالمورخ العربی، ۱۴۱۴ق.
  50. ‫موصلی، عبدالله‌بن‌محمود؛ الإختیار لتعلیل المختار، مطبعة االحلبی،
  51. مؤمن سبزواری (محقق سبزواری)، محمدباقر‌بن‌محمد؛ کفایة‌الأحکام‌؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌، ۱۴۲۳ق.
  52. نجفی ایروانی، على‌بن‌عبدالحسین؛ حاشیة المکاسب‌؛ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ۱۴۰۶ق.
  53. ‫نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح الإسلام فی شرح شرائع‌الإسلام، مکتبة الإسلامیه، 1404ق.
  54. نراقی، مولى محمد‌بن‌احمد؛ مشارق‌الأحکام؛ کنگره نراقیین ملامهدى و ملااحمد، 1422ق.
  55. ‫نسفی، عبدالله‌بن‌احمد؛ البحرالرائق شرح کنزالدقائق (فی فروع الحنفیة)؛ دارالکتب العلمیه، 1418ق.
  56. ‫نووی، یحیی‌بن‌شرف؛ المجموع شرح المهذب؛ دارالفکر، 1417ق.
  57. ‫وزارت اوقاف کویت؛ الموسوعة الفقهیة؛ کویت: وزارة الأوقاف والشئون الإسلامیه، دار السلاسل، 1427ق.
  58. ‫یزدی، محمدکاظم‌بن‌عبدالعظیم؛ حاشیة المکاسب؛ اسماعیلیان، 1410ق.
حقوق اسلامی
دوره 22، شماره 84
بهار 1404
صفحه 159-194