حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

جایگاه مصلحت در سه ساحت استنباط،تقنین و اجرا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علی محمدی جورکویه 1
علی زارع قراملکی 2
1 عضو هیأت علمی گروه فقه و حقوق پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
2 موسسه مصباح هدی
10.22034/ilaw.2023.708597
چکیده
مصلحت مؤلفه‌ای که به جهت کاربرد فراوان در ابعاد مختلف زندگی انسان، شکی در اهمیت آن نیست لیکن می‌بایست جایگاه آن در ساحت‌های مختلف زندگی به روشنی تبیین شود. در این پژوهش از اطلاعات بدست آمده از منابع کتابخانه‌ای با روش توصیفی_تحلیلی به جایگاه مصلحت پرداخته می‌شود. هر یک از ساحت‌های استنباط احکام شرعی، تقنین قوانین و اجرا دارای ویژگی‌های متمایز از یکدیگر هستند که منجر به بررسی مستقل جایگاه مصلحت در هر یک می‌شود. مصلحت در ساحت استنباط، به مثابه ملاک جعل احکام الاهی می‌باشد به نحوی که هر یک از تقسیم‌های احکام شرعی نوعی از ارتباط را با مصلحت به عنوان ملاک جعل حکم دارد. در ساحت تقنین، قوانین که مابه‌ازای فقهی در احکام شرعی دارند، مصلحت به همان معنای ملاک جعل خواهد بود لیکن در قوانین فاقد مابه‌ازای فقهی به مثابه موضوع احکام ولایی و اختیار حاکم اسلامی در وضع قوانین مورد نیاز به تناسب اقتضای شرایط زمانی و مکانی می‌باشد. جایگاه مصلحت در ساحت اجرا نیز در دو رویکرد الف) اجرای مصلحت به مثابه «قید متعلق حکم شرعی یا قانون» و ب) مصلحت اجرا مشتمل بر تغییر شرایط به نحوی که اجرای احکام و قوانین اولیه ممکن نباشد و تزاحم احکام و قوانین با یکدیگر می‌باشد.
کلیدواژه‌ها
مصلحت
صلاح
جایگاه
استنباط
تقنین
اجرا

موضوعات

  1. ابن‌ادریس حلّی، محمدبن‌منصور؛ السرائرالحاوی لتحریرالفتاوی؛ چ2، قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1410ق.
  2. ابن‌فارس، احمد؛ معجم مقائیس‌اللغة؛ قم: مکتب‌الأعلام الإسلامی، 1404ق.
  3. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مکرم؛ لسان‌العرب؛ چ3، بیروت: دار صادر، 1414ق.
  4. ازهری، محمد‌بن‌احمد؛ تهذیب‌اللغة؛ بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1421ق.
  5. انصاری، مرتضی؛ فرائدالأصول؛ چ9، قم: انتشارات مجمع‌الفکر الإسلامی، 1428ق.
  6. ایزدهی، سیدسجاد؛ «ضوابط مصلحت در فقه شیعه»، سیاست متعالیه؛ ش1، تابستان 1392، ص29ـ58.
  7. بدری، تحسین؛ معجم مفردات أصول‌الفقه المقارن؛ تهران: المشرق للثقافة والنشر، 1428ق.
  8. پارساپور، محمدباقر و سوسن نوربخش؛ «معیارهای ارزیابی مصلحت کودک در فقه امامیه، حقوق ایران و کنوانسیون حقوق کودک»، حقوق اسلام و غرب؛ ش3، پاییز 1394، ص1ـ28.
  9. جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد؛ الصحاح؛ بیروت: دارالعلم للملایین، 1376.
  10. حسینی حائری، سیدکاظم؛ أساس‌الحکومة الإسلامیة؛ بیروت: مطبعة النیل، 1399ق.
  11. حسینی، محمد؛ معجم المصطلحات‌الأصولیة؛ بیروت: مؤسسة العارف للمطبوعات، 1415ق.
  12. حمود، محمد جمیل؛ الفوائدالبهیة فی شرح عقائدالإمامیة؛ بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1421ق.
  13. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد؛ مفردات ألفاظ‌القرآن؛ بیروت: دارالقلم، 1412ق.
  14. سبحانی تبریزی، جعفر؛ الموجز فی أصول‌الفقه؛ چ14، قم: مؤسسة الإمام‌الصادق†، ۱۳۸۷.
  15. سید رضی؛ نهج‌البلاغه؛ ترجمه محمد دشتی؛ چ3، قم: نشر الهادی، 1379.
  16. شاهنگی، محمدحسن؛ حقیقت و مصلحت؛ تهران: انتشارات کانون اندیشه جوان، 1398.
  17. شهیدی پورزنجانی، محمدتقی؛ أبحاث أصولیة ـ مباحث الألفاظ؛ [بی‌جا]: [بی‌نا]، [بی‌تا].
  18. شهیدی پورزنجانی، محمدتقی؛ أبحاث أصولیة ـ مباحث الحجج؛ [بی‌جا]: [بی‌نا]، [بی‌تا].
  19. صدر، سیدمحمدباقر؛ اقتصادنا؛ بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، 1408ق.
  20. صدر، سیدمحمدباقر؛ بحوث فی علم‌الأصول؛ چ3، قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی، 1417ق.
  21. صدر، سیدمحمدباقر؛ دروس فی علم‌الأصول؛ چ5، قم: مؤسسة النشرالإسلامی، 1418ق.
  22. عبدی، محمدحسین؛ المنهاج فی مبادی‌الإجتهاد؛ قم: منشورات أنوارالهدی، 1435ق.
  23. عبدی، محمدحسین؛ رهیافتی به دانش فقه؛ قم: انتشارات انصاریان، 1387.
  24. عراقی، ضیاءالدین؛ بدائع‌الأفکار فی‌الأصول؛ نجف اشرف: المطبعةالعلمیه، 1361.
  25. عسکری، حسن‌بن‌عبدالله؛ الفروق فی‌اللغة؛ بیروت: دارالآفاق الجدیده، 1400ق.
  26. علیدوست، ابوالقاسم؛ «تبعیت یا عدم تبعیت احکام از مصالح و مفاسد واقعی»، فقه و حقوق؛ ش6، پاییز 1384، ص9ـ32.
  27. علیدوست، ابوالقاسم؛ دروس روش‌شناسی فقه تقنین؛ پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله علیدوست (سلسبیل)، 1400.
  28. علیدوست، ابوالقاسم؛ فقه و مصلحت؛ چ4، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1396.
  29. غزالی، محمد‌بن‌محمد؛ شفاءالغلیل فی بیان الشبة والمخیل و مسالک‌التعلیل؛ بغداد: مطبعة الإرشاد، 1390ق.
  30. فتحی، محمد و کاظم کوهی اصفهانی؛ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به‌همراه نظرات تفسیری شورای نگهبان؛ تهران: انتشارات پژوهشکده شورای نگهبان، 1397.
  31. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد؛ کتاب العین؛ چ2، قم: نشر هجرت، 1409ق.
  32. فیومی، احمد‌بن‌محمد؛ المصباح‌المنیر فی غریب الشرح‌الکبیر للرافعی؛ چ2، قم: مؤسسه دارالهجره، 1414ق.
  33. کاتوزیان، ناصر؛ مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران؛ تهران: شرکت سهامی انتشار، 1374.
  34. مدنی، سیدجلال‌الدین؛ کلیات حقوق اساسی؛ تهران: انتشارات پایدار، 1376.
  35. مصباح یزدی، محمدتقی؛ حقوق و سیاست در قرآن؛ چ4، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، ۱۳۹۲.
  36. مصباح یزدی، محمدتقی؛ نظریه حقوقی اسلام؛ چ6، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، ۱۳۹۶.
  37. مصباح یزدی، محمدتقی؛ نظریه سیاسی اسلام؛ چ6، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، ۱۳۸۲.
  38. مصطفوی، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن‌الکریم؛ چ3، بیروت: دارالکتب العلمیه، ۱۴۳۰ق.
  39. مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار؛ چ7، تهران: نشر صدرا، 1384.
  40. منوچهری، عباس؛ «قانون»، نامه فرهنگ؛ ش48، تابستان 1382، ص73ـ83.
  41. مؤمن قمی، محمد؛ الولایة الإلهیة الإسلامیة أو الحکومة الإسلامیة؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1425ق.
  42. میرخلیلی، سیداحمد و مجید محمدزاده؛ «قانونگذاری در قرآن و مکاتب بشری»، قرآن و علم؛ ش11، پاییز و زمستان 1398، ص43ـ64.
  43. نائینی، محمدحسین؛ تنبیه‌الملة و تنزیه‌الأمة؛ مصر: مکتبة الإسکندریه، 1434ق.
  44. نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ چ7، بیروت: دار إحیاءالتراث العربی، 1404ق.
  45. هاشمی شاهرودی، سیدمحمود و جمعی از نویسندگان؛ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت‰؛ قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت‰، 1426ق.
حقوق اسلامی
دوره 21، شماره 81
تابستان 1403
صفحه 101-126