حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

چالش‌های فقهی و حقوقی حقابه در آب‏های عمومی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حمید فعلی 1
سید محمد مهدی غمامی 2
1 دانشگاه امام صادق علیه السلام
2 دانشیار دانشکده معارف اسلامی و حقوق دانشگاه امام صادق (ع)
10.22034/ilaw.2023.708596
چکیده
مبتنی بر اصل 45 قانون اساسی آب‌های عمومی جزء انفال محسوب می‌شوند، اما مطابق نظر فقهای شورای نگهبان مبنی بر خلاف شرع بودن احتساب آب‌ها به عنوان انفال، ماده (1) قانون توزیع عادلانه آب به نحوی تنظیم شده است که آب‌های عمومی را جزء مشترکات محسوب می‌کند. از سوی دیگر بررسی نظرات فقها و رویکردهای مختلف فقهی در حوزه ماهیت آب‌های عمومی نشان می‌دهد که می‌توان نسبت به بهره‌برداری اشخاص از آب‌های عمومی رویکردهای متفاوتی را مبنی بر جزء مباحات، مشترکات یا انفال محسوب کردن آب‌‌های عمومی در پی گرفت. با توجه به وضعیت حقوقی حقابه حقابه‌داران در آب‌های عمومی، این سؤال مطرح می‌شود که رویکرد فقهی مطلوب در چالش‌های انتفاع از حقابه در آب‌های عمومی چیست. یافته‌های این پژوهش با رویکردی توصیفی – تحلیلی از بستر مراجعه به منابع کتابخانه‌ای نشان داد که مبانی فقهی لازم جهت انفال محسوب کردن آب‌های عمومی وجود دارد، اما با جزء مشترکات عمومی محسوب شدن آب‌های عمومی نیز مانند حالت انفال بودن آنها، مواجهه مقنن با حقابه در مواردی مانند تعریف حقابه یا آثار حقوقی کاهش حقابه سنتی توسط دولت به منظور اصلاح الگوی مصرف آب در قوانین برنامه‌های پنج‌ساله توسعه، نباید مبتنی بر رویکرد جزء مباحات پنداشتن آب‌های عمومی باشد که هر میزان مالکیت خصوصی در آب‌های عمومی را مجاز ‌می‌انگارد.
کلیدواژه‌ها
آب‌های عمومی
حقابه
مالکیت
انفال
مشترکات عمومی
مباحات

موضوعات

  1. اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای؛ صورت مشروح مذاکرات مجلس (بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران)؛ ج۳، تهران: اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی، 1364.
  2. انصاری، مرتضی؛ کتاب الخمس؛ قم: کنگره بزرگداشت شیخ اعظم، 1415ق.
  3. بدیسار، سیدناصرالدین و سیدمحمدصادق؛ حقوق حاکم بر آب در بستر حقوق عمومی ایران؛ تهران: میزان، 1396.
  4. بشیری، انسیه و همکاران؛ نظام حاکم بر حقوق کاربردی آب؛ تهران: جاودانه، 1392.
  5. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ ترمینولوژی حقوق؛ تهران: گنج دانش، 1381.
  6. جعفری ندوشن، علی‌اکبر و ابوالفضل شاهین؛ «نظام حقوقی حاکم بر مالکیت آب (با نگاهی به حقوق فرانسه و آمریکا)»، فصلنامه تحقیقات منابع آب ایران، ش4، زمستان 1398، ص282ـ298.
  7. حائری یزدی، مرتضی؛ الخمس؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامی التابعة لجماعة‌المدرسین، 1418ق.
  8. حبیبی، محمدحسن و مجید نجارزاده هنجنی؛ «ملاک تمییز انفال و نسبت آن با سایر عناوین مالکیت عمومی»، دوفصلنامه حقوق خصوصی؛ ش15، پاییز و زمستان 1388، ص55ـ76.
  9. حرّ عاملی، محمدبن‌حسن؛ وسائل‌الشیعه إلى تحصیل مسائل‌الشریعة؛ قم: مؤسسة آل‌البیت‰ لإحیاءالتراث، 1387.
  10. حلّی (محقق حلّی)، جعفر‌بن‌حسن؛ شرایع‌الاسلام فی مسائل‌الحلال والحرام؛ قم: اسماعیلیان، 1408ق.
  11. خامنه‌ای، سیدمحمد؛ مالکیت عمومی؛ تهران: تولید کتاب (تک)، 1386.
  12. خمینی، سیدروح‌الله؛ البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1378.
  13. خمینی، سیدروح‌الله؛ تحریرالوسیلة؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1392.
  14. دهخدا، علی‌اکبر؛ فرهنگ لغت؛ قابل مشاهده در: https://vajehyab.com.
  15. ذوالفقاری، یوسف؛ حقوق آب؛ تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد، 1390.
  16. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد؛ المفردات فی غریب‌القرآن؛ بیروت: دارالعلم، 1412ق.
  17. زاهدی، حسن؛ نظام حقوقی مالکیت منابع آب و استفاده از آن؛ تبریز: مؤلف، 1384.
  18. سعدی، حسینعلی؛ انفال در عصر غیبت؛ تهران: دانشگاه امام صادق†، 1399.
  19. طوسی، محمد‌بن‌حسن؛ النهایة فی مجرد الفقه والفتاوی؛ بیروت: دارالکتاب العربی، 1400ق.
  20. عبداللهی، ‌حسین؛ «بازتعریف اموال عمومی و آثار آن در نظام حقوقی ایران»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی؛ ش63، شهریور 1398، ص65ـ96.
  21. عمید زنجانی، عباسعلی؛ فقه سیاسی؛ ج۴، تهران: انتشارات امیر کبیر، 1383.
  22. کاتوزیان، ناصر؛ دوره مقدماتی حقوق مدنی، امول و مالکیت؛ تهران: میزان، 1385.
  23. کلینی، ابی‌جعفر محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ ج1 و 12، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407 ق.
  24. لباف خانیکی، مجید؛ نظام‌های تقسیم آب در ایران؛ تهران: به نشر (انتشارات آستان قدس رضوی)، 1385.
  25. متقی هندی، علاءالدین علی‌بن‌حسام‌الدین؛ کنزالعمال فی سنن‌الأقوال والأفعال؛ مؤسسة الرسالة، 1401ق.
  26. محدث نوری، حسین؛ مستدرک‌الوسائل؛ ج 17، قم: مؤسسة آل‌البیت‰ لإحیاءالتراث، [بی‌تا].
  27. معصومی، مسعود و اسدالله لطفی؛ «بررسی فقهی ـ حقوقی جایگاه آب‏ها در اموال عمومی»، پژوهش‌های فقهی؛ ش۱، بهار 1396، ص51ـ83.
  28. مکی (شهید اول)، ابوعبدالله شمس‌الدین؛ الدروس الشرعیة فی فقه‌الإمامیة، ج3، قم: مؤسسةالنشر الإسلامی التابعة لجماعه، [بی‌تا].
  29. منتظری، حسینعلی؛ درأسات فی ولایت‌الفقیه وفق‌الدولة الإسلامیه؛ قم: دارالفکر، 1411ق.
  30. عاملی جُبَعی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ الروضةالبهیة فی شرح‌اللمعة الدمشقیة؛ ج۷، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1393.
  31. نوروزی، قدرت‌الله؛ «تأملی بر چالش‌های حقوقی مالکیت آب در حوضه زاینده‌رود ازمنظر حقوق عمومی»، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی؛ ش4، زمستان 1397، ص867ـ886.
  32. وحید بهبانی، محمدباقر‌بن‌محمد؛الفوائدالحائریة؛ قم: مجمع‌الفکر الإسلامی، 1415ق.
حقوق اسلامی
دوره 21، شماره 81
تابستان 1403
صفحه 127-165