حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

طراحی نظام‌واره حقوق عامه اقتصادی در نگرش فقه شیعه با تاکید بر نظریه شهید صدر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه حقوق عمومی دانشگاه تهران پردیس فارابی قم
2 دانشجوی دکتری دانشگاه تهران
چکیده
براساس اصل 156 قانون‌اساسی، احیای‌حقوق‌عامه از وظایف قوه‌قضائیه قلمداد شده‌است. در فقه‌اسلامی شارع مقدس نسبت به‌رعایت این‌حقوق التفات ویژه‌ای نموده و در حوزه‌های‌مختلف اقتصادی‌واجتماعی خواستار ورود حاکم‌اسلامی جهت صیانت ازاین‌ حقوق شده‌است.
لکن به‌جهت ابهام‌مفهومی حقوق‌عامه، همواره دریافتن مصادیق آن میان حقوق‌دانان اختلاف‌نظر‌های زیادی وجود داشته-است که نیازمند طراحی الگویی جهت مصداق‌یابی این‌حقوق در جامعه هستیم تا نهادهای نظارتی با اطمینان فزاینده‌ای درجهت احیای‌حقوق‌عامه گام بردارند و مردم با یقین بیشتری، این‌جنس از حقوق‌خود را مطالبه‌نمایند. ضمن آن‌که با توجه به‌ظرفیت اصل 167 قانون‌اساسی مبنی بر امکان‌رجوع به منابع‌معتبر‌اسلامی در آراء‌قضائی به هنگام فقدان‌قانون، دادگاه می‌تواند با استفاده از یافته‌های این پژوهش درصدد صدور حکم در موضوعات حقوق‌عامه با شفافیت و اتقان بیشتری گام بردارد. این پژوهش درصدد‌است تا بیان‌نماید که در منابع‌معتبر‌اسلامی چه مصادیقی و بر‌اساس کدام مولفه‌ها تحت‌عنوان حقوق‌عامه‌اقتصادی قلمداد می‌شوند؟ فرضیه این پژوهش بر‌این قرار است که با‌توجه به منابع‌فقهی، مولفه‌هایی مانند حق‌تامین‌اجتماعی، عدالت‌اجتماعی و حق‌نظارت‌دولت را می‌توان به عنوان امهات حقوق‌عامه اقتصادی در فقه‌شیعه عنوان نمود. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و بر‌اساس منابع‌معتبر‌کتابخانه‌ای صورت گرفته‌است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. قرآن کریم.

    نهج‌البلاغه.

    1. ابن‌ابی‌الحدید، عزالدین ابوحامد؛ شرح نهج‌البلاغة؛ ج5، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفیŠ، 1337.
    2. انصاری، مرتضی؛ المکاسب‌المحرمة والبیع والخیارات؛ ج2، قم: کنگره بزرگداشت شیخ اعظم انصاریŠ، 1415ق.
    3. ایران‌نژاد، مهدی؛ سازمان و مدیریت از تئوری تا عمل؛ تهران: انتشارات مؤسسه بانکداری ایران، 1371.
    4. ایروانی، علی‌بن‌عبدالحسین؛ حاشیه بر مکاسب؛ ج۱، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‌، 1406ق.
    5. جهانیان، ناصر؛ «جایگاه دولت در اقتصاد اسلامی»، نشریه اقتصاد اسلامی؛ ش1، زمستان 1380، ص129-158.
    6. حبیب نژاد، سیداحمد، زهرا عامری و احمد خسروی؛ «خانواده‌محوری در نظام مالیاتی با تأکید بر نظام حقوق مالیاتی ایران»، نشریه مطالعات جنسیت و خانواده؛ ش2، پاییز و زمستان 1396، ص95-123.
    7. حبیب‌نژاد، سیداحمد و مرضیه سلمانی سیبنی؛ «نسبت‌سنجی نظریه دولت رفاه و نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران در حوزه فقرزدایی»، پژوهش‌های نوین حقوق اداری؛ ش5، زمستان 1399، ص59-93.
    8. حکمت‌نیا، محمود؛ «تحلیل حقوقی ـ اقتصادی اموال فکری ـ معنوی (غیرفیزیکی)»، فصلنامه اقتصاد اسلامی؛ ش39، پاییز 1389، ص167-198.
    9. حکمت‌نیا، محمود؛ آرای عمومی، مبانی اعتبار و قلمرو؛ تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1382.
    10. حلّی، حسن‌بن‌یوسف؛ تذکرةالفقهاء؛ ج5، قم: مؤسسه آل‌البیت لإحیاءالتراث، 1414ق.
    11. خمینی، سیدروح‌الله؛ تحریرالوسیلة؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1392.
    12. خمینی، سیدروح‌الله؛ صحیفه نور؛ ج2، تهران: مؤسسه حفظ و نشر آثار امام خمینیŠ، 1379.
    13. خمینی، سیدروح‌الله؛ کتاب البیع؛ ج2، تهران: مؤسسه نشر آثار امام خمینیŠ، 1421ق.
    14. خمینی، سیدروح‌الله؛ ولایت فقیه؛ ج2، تهران: مؤسسه حفظ و نشر آثار امام خمینیŠ، 1378.
    15. صدر، سیدمحمدباقر؛ بارقه‌ها؛ ترجمه سیدامید مؤذنی؛ ج۸، قم: پژوهشگاه علمی تخصصی شهید صدرŠ، 1394.
    16. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیرالقرآن؛ ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی؛ قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1378.
    17. طرفدار، محسن؛ «نقش دولت در تعیین قیمت کالاها و خدمات در نظام اقتصادی اسلام»، نشریه مطالعات اقتصاد اسلامی؛ ش۱، پاییز و زمستان 1390، ص49ـ66.
    18. طوسی، محمدبن‌حسن؛ المبسوط فی فقه الإمامیة؛ ج۸، تهران: مکتبة المرتضویه، 1387.
    19. عربی، سیدهادی و محسن معارفی؛ «چهارچوب هنجاری سیاست‌گذاری عمومی در سه لایه فضیلت‌‌مداری، فقه‌‌الأولویة و فقه‌الموازنه»، نشریه روش‌‌شناسی علوم انسانی؛ ش104، پاییز 1399، ص47-64.
    20. غمامی، سیدمحمدمهدی؛ «الگوی احیای حقوق عامه با تحول در نظام هنجارها و ساختارهای قضایی»، نشریه حقوق اسلامی؛ ش58، پاییز 1397، ص71ـ92.
    21. فیرحی، داود؛ «نظام سیاسی و دولت در اسلام؛ سیمای عمومی نظام سیاسی و دولت در اسلام»، نشریه علوم سیاسی باقرالعلوم†؛ ش14، تابستان 1380، ص139ـ164.
    22. فیض کاشانی، محمد‌بن‌شاه مرتضی؛ تفسیر الصافی؛ تهران: مکتبة الصدر، 1373.
    23. قاضی شریعت‌پناهی، سیدابوالفضل؛ حقوق اساسی و نهادهای سیاسی؛ تهران: میزان، 1395.
    24. کاشف‌الغطاء، حسن‌بن‌جعفر؛ أنوارالفقاهة (کتاب الشهادات)؛ نجف: مؤسسه کاشف‌الغطاء، 1422ق.
    25. کرمی، محمدمهدی و محمد پورمند؛ مبانی فقهی اقتصاد اسلامی؛ تهران: نشر سمت، 1389.
    26. گرجی ازندریانی، علی‌اکبر؛ مبانی حقوق عمومی؛ تهران: نشر جنگل، 1393.
    27. لنگرودی، محمدجعفر؛ ترمینولوژی حقوق؛ چ۶، تهران: گنج دانش، 1372.
    28. مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار؛ ج71، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1368.
    29. مکارم شیرازی، ناصر؛ پیام امام امیرالمؤمنین†، ج10، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1375.
    30. مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه؛ ج23، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1374.
    31. منتظری نجف‌آبادی، حسینعلی؛ حکومت دینی و حقوق انسان؛ قم: ارغوان دانش، 1429ق.
    32. منتظری، حسینعلی؛ دراسات فى ولایةالفقیه؛ ج‌1، قم: نشر تفکر، 1415ق.
    33. نجفى، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ ج15 و 22، بیروت: دار إحیاءالتراث العربی، 1404ق.
    34. نوری طبرسی، میرزاحسین؛ مستدرک‌الوسائل؛ ج13، قم: مؤسسة آل‌البیت لإحیاءالتراث، 1407ق.
    35. نوری همدانی، حسین؛ «اقتصاد اسلامی»، مجله پاسدار اسلام؛ ش15، اسفند 1361، ص16ـ19.
    36. هادوی‌نیا، علی‌اصغر؛ «اقتصاد فکر بکر»، مجله اقتصاد اسلامی؛ ش41، 1390، ص69ـ100.
    37. هادوی‌نیا، علی‌اصغر؛ «معیارهای عدالت توزیعی از دیدگاه قرآن کریم»، مجله آموزه‌های قرآنی؛ ش31، 1399، ص3ـ26.
    38. هاشمی، سیدمحمد؛ حقوق بشر و آزادی‌های سیاسی؛ تهران: نشر میزان، 1384.
    39. یوسفی، احمدعلی؛ «اهداف اقتصادی حکومت اسلامی»، نشریه حکومت اسلامی؛ ش50، زمستان 1387، ص31ـ66.