حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

تأثیر فوت متعهد بر بقای تعهد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
رضا دریائی 1
مصطفی کربلائی آقازاده 2
1 استادیار، دانشکده ادبیات و علوم انسانی گیلان، گیلان، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق مفید قم، قم، ایران
چکیده
در نظام حقوقی رومی ژرمنی، نظر به تحلیل تعهد به رابطه میان متعهد و متعهدٌله، برای مدت‌ها با فوت متعهد رابطه حقوقی تعهد ازمیان می‌رفت. به‌تدریج برای اطمینان از بقاء تعهد، بر بنیاد عقل‌گرایی غیرفلسفی و به مدد اعتبار نظریه قائم مقامی بود که مشکل مزبور برطرف شد. این نتیجه مورد متابعت قانون مدنی و تأیید حقوقدانان داخلی نیز قرار گرفته است. نوشتار حاضر به دنبال پاسخ انتقادی به این پرسش است که آیا ازنظر فقهی با فوت متعهد، تعهد ازمیان می‌رود؟ آیا بر بنیاد فقه امامیه می‌توان با ابتناء بر نظریه قائم‌مقامی، حکم به بقا تعهد پس از فوت نمود؟ به‌باور نگارندگان، شناسایی پاسخ، فرع بر تحلیل ماهیت تعهد و همچنین امکان‌سنجی بقای عهده پس از فوت است. تعهد نه رابطه اعتباری میان متعهدٌله و مال، بلکه رابطه اعتباری میان دو شخص است. در این میان معیار تشخیص این دو از اهمیت برخوردار است. درنتیجه تعهد، بر عهده متعهد «تکلیف» و برای متعهدٌله «حق مطالبه» ایجاد می‌شود. حسب قواعد، با فوت مخاطب، تکلیف و همچنین عهده او که محل استقرار تکلیف است، ساقط می‌شود و امکان انتقال آن به ورثه و قائم‌مقامی آنها وجود ندارد. شایان ‌ذکر است نظر به تملیکی‌بودن غالب موجبات حقوقی در فقه، فقها نیاز چندانی به نظریه قائم‌مقامی احساس ننموده‌اند.
کلیدواژه‌ها
فوت
تعهد
متعهد
دین
قائم‌مقامی

موضوعات

  1. اصفهانی، محمدحسین؛ بحوث فی‌الأصول؛ ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، 1416ق.
  2. اصفهانى، محمدحسین؛ حاشیة کتاب‌المکاسب؛ ج1، 2 و 5، قم: أنوارالهدى، 1418ق.
  3. اصفهانى، محمدحسین؛ رسالة فی تحقیق‌الحق والحکم؛ قم: أنوارالهدى، 1418ق.
  4. امامی، حسن، حقوق مدنی، ج1، تهران: انتشارات اسلامیه، 1384.
  5. امیری قائم‌مقام، عبدالمجید؛ حقوق تعهدات؛ ج1، تهران: نشر میزان، 1385.
  6. انصاری، مرتضی؛ فرائدالأصول؛ ج3، قم: مجمع‌الفکر الإسلامی، 1419ق.
  7. انصاری، مرتضى؛ کتاب المکاسب؛ ج3 و 6، قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى، 1415ق.
  8. انصاری، مسعود و محمدعلی طاهری؛ دانشنامه حقوق خصوصی؛ ج1، تهران: انتشارات جنگل، 1388.
  9. ایروانى، على‌بن‌عبدالحسین؛ حاشیة المکاسب؛ ج1، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1406ق.
  10. باریکلو، علیرضا؛ «تحلیل رویکرد حقوق اسلام و فرانسه به ضمان درک»، حقوق خصوصی؛ ش1، بهار و تابستان 1395، ص1ـ21.
  11. بجنوردى، سیدحسن؛ القواعدالفقهیة؛ ج4، قم: نشرالهادی، 1419ق.
  12. پاسبان، محمدرضا؛ حقوق شرکت‌های تجاری؛ تهران: انتشارات سمت، 1385.
  13. پیلوار، رحیم؛ فلسفه حق مالکیت؛ تهران: شرکت سهامی انتشار، 1393.
  14. جعفری خسروآبادی، نصرالله؛ «شرط فعل از تکلیف محض تا اشتغال ذمه (گفتاری پیرامون آثار شرط فعل در فقه امامیه و حقوق ایران)»، پژوهش‌های فقهی؛ ش4، زمستان 1396، ص959ـ976.
  15. جعفری خسروآبادی، نصرالله؛ «نظریه عمومی دیون در حقوق اسلام و مقایسه آن با حقوق غرب»، فصلنامه پژوهش‌های تطبیقی حقوق اسلام و غرب؛ ش4، زمستان 1394، ص1ـ18.
  16. جعفری خسروآبادی، نصرالله؛ بررسی تطبیقی ماهیت و کارکرد «دین» و «تعهد» در نظام‌های حقوقی رومی ژرمنی، کامن‌لا و اسلام (رساله دکتری)؛ قم: دانشگاه قم، 1393.
  17. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ الفارق؛ ج2 و 3، تهران: انتشارات گنج دانش، 1388.
  18. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ فلسفه اعلی در علم حقوق؛ تهران: انتشارات گنج دانش، 1394.
  19. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ مکتب‌های حقوقی در حقوق اسلام؛ تهران: انتشارات گنج دانش، 1382.
  20. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ وصیت؛ تهران: انتشارات گنج دانش، 1396.
  21. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛حقوق تعهدات؛ تهران: انتشارات گنج دانش، 1395.
  22. حسنى، هاشم؛ نظریةالعقد فی‌الفقه الجعفری؛ بیروت: منشورات مکتبة هاشم، 1403 ه ق.
  23. حسینی حائری، سیدکاظم؛ فقه‌العقود؛ ج1، قم: مجمع اندیشه اسلامی، 1423ق.
  24. حسینی مراغى، میرعبدالفتاح؛ العناوین‌الفقهیة؛ ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.
  25. حکمت‌نیا، محمود؛ فلسفه نظام حقوق زن؛ قم: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1390.
  26. حکمت‌نیا، محمود؛ مبانی مالکیت فکری؛ قم: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387.
  27. حکیم، سیدمحسن؛ مستمسک العروةالوثقى؛ ج4 و 11، قم: مؤسسه دارالتفسیر، 1416ق.
  28. حلّى، حسن‌بن‌یوسف؛ تذکرةالفقهاء؛ ج2، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1414ق.
  29. خراسانی، محمدکاظم؛ کفایةالأصول؛ ج3، قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1429ق.
  30. خمینی، سیدروح‌الله؛ حاشیه بر رساله ارث ملاهاشم خراسانى؛ ج1، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ، 1420ق.
  31. خمینی، سیدروح‌الله؛ کتاب البیع؛ ج1 و 5، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ، 1421ق.
  32. خویى، سیدابوالقاسم؛ مصباح‌الفقاهة؛ ج2 و 7، قم: مکتبة الداوری، بی تا.
  33. خویى، سیدابوالقاسم؛ موسوعة الإمام الخوئیŠ؛ ج30، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، 1418ق.
  34. دریایی، رضا و مصطفی کربلایی آقازاده؛ «تأملی بر رابطه قانون مسئولیت مدنی با موجبات ضمان قهری در حقوق ایران»، مطالعات حقوقی؛ ش3، پاییز 1399، ص93ـ125.
  35. ربانی گلپایگانی، علی و محمدعلی اسماعیلی؛ «روش‌شناسی عقل‌گرایی فلسفی در کلام اسلامی»، کلام اسلامی؛ ش104، دی 1396، ص27ـ47.
  36. سبزوارى، سیدعبدالأعلى؛ مهذّب‌الأحکام؛ ج12 و 21، قم: مؤسسه المنار، 1413ق.
  37. سیستانى، سیدعلى؛ منهاج‌الصالحین؛ ج2، قم: دفتر حضرت آیت‌الله سیستانى، 1417ق.
  38. سیمایی صراف، حسین؛ «مطالبه بهای شرط؛ تضمینی جدید برای جبران تخلف شرط و نقد رویکرد سنّتی»، نامه حقوقی؛ ش67، تیر 1387، ص51ـ70.
  39. الشریف، محمدمهدی و رضا قاسمی؛ «تحلیل ماهیت و آثار ضمان اعیان در فقه و حقوق ایران»، مجله فقه و اصول؛ ش3، آبان 1396، ص31ـ50.
  40. الشریف، محمدمهدی و سمیه سعیدی؛ «تحلیل ضمان بر مبنای "معاوضه قهری" و آثار آن در دعاوی مسئولیت مدنی»، فقه و اصول؛ ش4، اسفند 1397، ص9ـ24.
  41. الشریف، محمدمهدی و فاطمه سعیدی؛ «اذن عقدساز و اذن امانت‌ساز (کنکاشی پیرامون کارکردهای مختلف اذن)»، فصلنامه پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب؛ ش2، شهریور 1397، ص27ـ54.
  42. الشریف، مهدی؛ «تعهد یا تملیک: تأملی بر تأثیر حقوق فرانسه در تحلیل ماهیت اجاره در حقوق ایران»، فصلنامه پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب؛ ش2، بهمن 1393، ص29ـ58.
  43. شهیدی، مهدی؛ آثار قراردادها و تعهدات؛ تهران: انتشارات مجد، 1382.
  44. شهیدی، مهدی؛ تشکیل قراردادها و تعهدات؛ تهران: انتشارات مجد، 1382.
  45. صدر، سیدمحمدباقر؛ گفتارهای بنیادین؛ ترجمه سیدابوالقاسم حسینی ژرفا؛ قم: انتشارات دارالصدر، 1394.
  46. طباطبایی یزدى، سیدمحمدکاظم؛ حاشیة المکاسب؛ ج1، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1421ق.
  47. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ اصول فلسفه و روش رئالیسم؛ ج2، تهران: انتشارات صدرا، 1393.
  48. عبدی‌پور فرد، ابراهیم و علی ثقفی؛ «ارش شرط»، حقوق اسلامی؛ ش19، دی 1387، ص63ـ85.
  49. عبدی‌پور فرد، ابراهیم و نصرالله جعفری خسروآبادی؛ «خلط نظری ناشی از خطا در واژه‌شناسی (بازشناسی و تطبیق نسبت میان سه مفهوم دین، تعهد و حق شخصی)»، حقوق خصوصی؛ ش1، بهار و تابستان 1393، ص81ـ100.
  50. عبدی‌پور فرد، ابراهیم و نصرالله جعفری خسروآبادی؛ «نفقه زوجه و اقارب، تقابل دو مفهوم دین و تعهد»، حقوق اسلامی؛ ش39، زمستان 1392، ص35ـ61.
  51. عبدی‌پور فرد، ابراهیم؛ مباحثی تحلیلی از حقوق تجارت؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1392.
  52. فاتحی، زینب؛ تحلیل انتقادی مفهوم قائم‌مقامی در حقوق ایران و فقه امامیه؛ اصفهان: دانشگاه اصفهان، 1391.
  53. فروغی، سیدعلیرضا؛ «بررسی فقهی و حقوقی مفهوم حق و ملک»، آموزه‌های فقه مدنی؛ ش5، بهار و تابستان 1391، ص79ـ106.
  54. قمی، سیدتقى؛ عمدةالمطالب فی‌التعلیق على‌المکاسب؛ ج4، قم: کتابفروشی محلاتى، 1413ق.
  55. قنواتی، جلیل؛ «نظریه تملیک و نظریه تعهد از دیدگاه فقیهان»، فقه و مبانی حقوق اسلامی؛ ش2، اسفند 1399، ص389ـ403.
  56. قنواتی، جلیل؛ «نظریه تملیک یا نظریه تعهد»، تحقیقات حقوقی؛ ش93، اردیبهشت 1400، ص215ـ241.
  57. کاتوزیان، ناصر؛ قواعد عمومی قراردادها؛ ج1، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1388.
  58. کاتوزیان، ناصر؛ قواعد عمومی قراردادها؛ ج3، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1380.
  59. کاتوزیان، ناصر؛ نظریه عمومی تعهدات؛ تهران: نشر میزان، 1382.
  60. کاظمی خراسانی، محمدعلی؛ فوائدالأصول؛ ج4، قم: مؤسسه نشر اسلامی، بی تا.
  61. کاظمی، محمود و جمشید عسگر رمکی؛ «مفهوم و مبانی قائم‌مقامی ورثه: مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و فرانسه»، دوفصلنامه علمی حقوق تطبیقی؛ ش2، پاییز و زمستان 1399، ص207ـ240.
  62. کریمی، عباس، هادی شعبانی کندسری و حسن اسکندری؛ «تأملی در تفکیک ملک، حق و حکم در فقه امامیه»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی؛ ش15، آذر 1395، ص247ـ274.
  63. کلی، جان؛ تاریخ مختصر تئوری حقوقی غرب؛ ترجمه محمد راسخ؛ تهران: انتشارات نشر نو، 1382.
  64. محقق داماد، سیدمحمد؛ المحاضرات؛ ج3، قم: مبارک، 1384.
  65. محقق داماد، سیدمصطفی، جلیل قنواتی، سیدحسن وحدتی شبیری و ابراهیم عبدی‌پور فرد؛ حقوق قراردادها در فقه امامیه؛ ج1، تهران: انتشارات سمت، 1388.
  66. محقق داماد، سیدمصطفی، سیدحسین صفای، جلیل قنواتی و محمدعلی احمدی ابهری؛ «گزارشی از نشست نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی»، کتاب ماه دین؛ ش168، مهر 1390، ص219ـ228.
  67. محقق داماد، سیدمصطفی؛ نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی؛ ج1، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، 1388.
  68. مروج جزایرى، سیدمحمدجعفر؛ هدى‌الطالب فی شرح المکاسب؛ ج1، قم: مؤسسه دارالکتاب، 1416ق.
  69. مظفر، محمدرضا؛ حاشیة المظفر على‌المکاسب؛ ج1، قم: حبیب، بی تا.
  70. مولودی، محمد و هادی شعبانی کندسری؛ قائم‌مقامی در قراردادها؛ تهران: شرکت سهامی انتشار، 1395.
  71. نایینی، محمدحسین؛ فوائدالأصول؛ ج1، قم: مؤسسة النشرالإسلامی، 1376 ش.
  72. نایینى، محمدحسین؛ المکاسب والبیع؛ ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1413ق.
  73. نایینى، محمدحسین؛ منیةالطالب فی حاشیة المکاسب؛ ج1 و 2، تهران: المکتبةالمحمدیه، 1373.
  74. نجفى، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ ج27، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1404ق.
  75. نراقى، مولى احمد؛ مستند الشیعة فی أحکام‌الشریعة؛ ج2، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1415ق.
  76. نعمت‌اللهی، اسماعیل؛ «ذمه و عهده در فقه شیعه»، مطالعات اسلامی: فقه و اصول؛ ش 3، آذر 1391، ص155ـ176.
  77. نعمت‌اللهی، اسماعیل؛ «عنصر وضع و تکلیف در تعهد»، حقوق اسلامی؛ ش25، تیر 1389، ص7ـ33.
  78. نعمت‌اللهی، اسماعیل؛ موضوع عقد و مورد معامله با تأکید بر عقد صلح؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1393.
  79. نورمفیدی، سیدمجتبی؛ حقیقت، قلمرو و اقسام حکم؛ ج3، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار‰، 1394.
  80. هاشمی شاهرودى، سیدمحمود؛ کتاب الحج؛ ج2، قم: مؤسسه انصاریان، 1402ق.
حقوق اسلامی
دوره 20، شماره 77
تابستان 1402
صفحه 89-117