حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

تاملی بر جایگاه مجرم‌گردانی در پرتو سیاست کیفری تشهیر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
ابراهیم باطنی
گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه حضرت معصومه (س)، قم
چکیده
چکیده
شناساندن و گرداندن مجرم در محل وقوع رفتار مجرمانه به عنوان جزئی از واکنش اجتماعی سنتی و شناخته شده در جوامع محسوب می‌شود. در نظام حقوقی ما، ریشه چنین واکنشی در بحث فقهی تشهیر قابل ملاحظه و بررسی است. تشهیر؛ و «مجرم‌گردانی» به عنوان ابزار و شیوه‌ای برای این نهاد، همچون بسیاری از واکنش‌های اچتماعی دیگر در قبال پدیده مجرمانه می‌تواند واجد آثار متفاوتی باشد و چالش‌هایی را به دنبال داشته باشد؛ اهمیت واکاوی دقیق و تبیین این موضوع از منظر حقوق کیفری، زمانی دوچندان و نمایان می‌شود که چنین رویکردی به بخشی از واکنش معمول در مورد مجرمانی خاص تبدیل شود. عدم تبیین دقیق چنین واکنشی در قالب سیاست کیفری متناسب و مبتنی بر اصول و قواعد حاکم بر نظام جزایی، این رویکرد را با ابهام و چالشی جدی مواجه ساخته و پرسش از جایگاه چنین اقدامی در فرآیند دادرسی و سیاست کیفری را به دنبال داشته است.
این مقاله با بررسی نهاد تشهیر به‌طور عام و مجرم‌گردانی به عنوان شیوه‌ای خاص؛ به منظور تبیین جایگاه چنین واکنشی در نظام کیفری جمهوری اسلامی ایران، با نیم‌نگاهی به ریشه فقهی و اندیشه حقوقی و اصول حاکم بر حقوق جزا، به این پدیده و چالش‌های پیش روی این سیاست کیفری پرداخته است.
کلیدواژه‌ها
مجرم‌گردانی
تعزیر
تشهیر
سیاست کیفری
عوام‌گرایی کیفری
اصل قانونی بودن جرایم و مجازات‌ها

موضوعات

  1. آنسل، مارک؛ دفاع اجتماعی؛ ترجمه محمد آشوری و علی‌حسین نجفی ابرندآبادی؛ چ3، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1375.
  2. ابن‌ادریس حلّی، محمد‌بن‌منصور‌بن‌احمد؛ السرائرالحاوی لتحریرالفتاوی؛ ج2 و 3، چ2، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1410ق.
  3. ابن‌برّاج، قاضی عبدالعزیز؛ المهذب؛ ج2، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1406ق.
  4. ابن‌حمزه طوسی، محمد‌بن‌علی؛ الوسیلة إلی نیل‌الفضیلة؛ قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، 1408ق.
  5. ابن‌زهره، حمزه‌بن‌على؛ غنیةالنزوع إلى علمی‌الأصول والفروع؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1417ق.
  6. ابن‌فهد حلّی، جمال‌الدین احمد‌بن‌محمد؛ المهذب‌البارع فی شرح المختصرالنافع؛ ج4، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1407ق.
  7. ابن‌منظور، جمال‌الدین ابوالفضل؛ لسان‌العرب؛ ج4، چ3، بیروت: دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع، 1414ق.
  8. ابوجیب، سعدی؛ القاموس‌الفقهی لغة و إصطلاحاً؛ چ2، دمشق: دارالفکر، 1408ق.
  9. اردبیلى، سیدعبدالکریم؛ فقه الحدود والتعزیرات؛ ج2، چ2، قم: مؤسسة النشر لجامعة المفیدŠ، 1427ق.
  10. اردبیلی (محقق اردبیلی)، احمد‌بن‌محمد؛ مجمع‌الفائدة والبرهان فی شرح إرشادالأذهان؛ ج13، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1403ق.
  11. انصاری، باقر؛ حقوق رسانه؛ تهران: انتشارات سمت، 1390.
  12. بکاریا، سزار؛ رساله جرایم و مجازات‌ها؛ ترجمه محمدعلی اردبیلی؛ چ4، تهران: نشر میزان، 1380.
  13. بنسون، مایکل ال و سالی اس سیمپسون؛ جرایم یقه‌سفیدی، رویکردی فرصت‌مدار؛ ترجمه اسمعیل رحیمی‌نژاد؛ تهران: نشر میزان، 1391.
  14. بهجت، محمدتقی؛ جامع‌المسائل؛ ج5، چ2، قم: دفتر معظم‌له؛ 1426ق.
  15. پرت، جان؛ عوام‌گرایی کیفری (بسترها، عوامل و آثار)؛ ترجمه هانیه هژبرالساداتی؛ تهران: نشر میزان، 1392.
  16. جمعی از پژوهشگران (زیر نظر سیدمحمود هاشمی شاهرودی)؛ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت‰؛ ج‌1، قم: دائرةالمعارف فقه اسلامی، 1426ق.
  17. حرّ عاملى، محمدبن‌حسن؛ وسائل‌الشیعة؛ ج28، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1409ق.
  18. حلبى، ابوصلاح تقى‌الدین‌بن‌نجم‌الدین؛ الکافی فی‌الفقه؛ اصفهان: کتابخانه امیرالمؤمنین†، 1403ق.
  19. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ تحریرالأحکام الشرعیة على مذهب‌الإمامیة؛ ج5، قم: مؤسسه امام صادق†، 1420ق.
  20. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر؛ قواعدالأحکام فی معرفة الحلال والحرام؛ ج3، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1413ق.
  21. حلّی (محقق حلّی)، جعفر‌بن‌حسن؛ شرائع‌الإسلام فی مسائل الحلال والحرام؛ ج4، چ2، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1408ق.
  22. حیدری، علی‌مراد؛ «نقد کیفرشناحتی تشهیر رسانه‌ای»، فصلنامه حقوق اسلامی؛ ش38، پاییز 1392، ص133ـ160.
  23. خمینی، سیدروح‌الله؛ تحریرالوسیله؛ ج2، قم: مؤسسه دارالعلم، [بی‌تا].
  24. خویی، سیدابوالقاسم؛ مبانی تکملةالمنهاج؛ ج41، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، 1422ق.
  25. رابرتز، جولیان. وی. و دیگران؛ عوام‌گرایی کیفری و افکار عمومی: درس‌هایی از پنج کشور؛ ترجمه زینب باقری‌نژاد و دیگران؛ تهران: نشر میزان، 1392.
  26. سبزوارى، سیدعبدالأعلى؛ مهذب‌الأحکام؛ ج28، چ4، قم: مؤسسه المنار، 1413ق.
  27. سبزوارى، على؛ جامع‌الخلاف والوفاق؛ قم: زمینه‌سازان ظهور امام عصر†، 1421ق.
  28. سلار، حمزه‌بن‌عبدالعزیز؛ المراسم‌العلویة والأحکام النبویة؛ قم: منشورات الحرمین، 1404ق.
  29. طباطبایی حائری، سیدعلی‌بن‌محمد؛ ریاض‌المسائل فی بیان الأحکام بالدلائل؛ ج15 و 16، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1418ق.
  30. طبسى، نجم‌الدین؛ النفی والتغریب فی مصادرالتشریع الإسلامی؛ قم: مجمع‌الفکر الإسلامی، 1416ق.
  31. طوسی، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن؛ الخلاف؛ ج6، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1407ق.
  32. طوسی، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن؛ النهایة فی مجرد الفقه والفتاوی؛ چ2، لبنان: دارالکتاب العربی، 1400ق.
  33. عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ الروضةالبهیة فی شرح اللمعةالدمشقیة؛ ج9، قم: نشر داوری، 1410ق.
  34. غلامی، حسین؛ «شرم و پیشگیری از تکرار جرم»، فصلنامه مطالعات پیشگیری از جرم؛ ش10، بهار 1387، ص52ـ86.
  35. غلامی، حسین؛ عدالت ترمیمی؛ تهران: سمت، 1385.
  36. غلامی، علی و دیگران؛ «مجازات تشهیر در تعزیرات با رویکرد تطبیقی به مجازات‌های مبتنی بر شرمساری در ایالات متحده»، مجله حقوقی دادگستری؛ ش104، زمستان 1397، ص153ـ177.
  37. فاضل هندى، محمد‌بن‌حسن اصفهانی؛ کشف‌اللثام والإبهام عن قواعدالأحکام؛ قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1416ق.
  38. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد؛ کتاب العین؛ ج3، چ2، قم: نشر هجرت، 1410ق.
  39. فیومی، احمد؛ المصباح‌المنیر فی غریب الشرح‌الکبیر للرافعی؛ ج2، قم: منشورات دارالرضی، [بی‌تا].
  40. قماشی، سعید و انور احمدی؛ «بسترهای پیدایش عوام‌گرایی در دادرسی کیفری»، فصلنامه تحقیقات حقوقی معاهده؛ ش4، پاییز 1397، ص11ـ50.
  41. قورچی‌بیگی، مجید؛ جرم‌شناسی جرایم یقه‌سفیدها؛ تهران: نشر دادگستر، 1394.
  42. گروه مترجمان؛ جرایم یقه‌سفیدها (مجرمان پشت نقاب اعتماد)؛ تهران: معاونت آموزش نیروی انتظامی، 1379.
  43. گلپایگانی، سیدمحمدرضا؛ درّالمنضود فی أحکام الحدود؛ ج2، قم: دارالقرآن‌الکریم، 1412ق.
  44. محدثی، زهرا و عباسعلی سلطانی؛ «نگرشی بر مجازات تشهیر در فقه شیعه با نگاهی به قوانین موضوعه ایران»، فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی؛ ش49، پاییز 1396، ص71ـ102.
  45. محمودی جانکی، فیروز و محسن مرادی حسن آباد؛ «افکار عمومی و کیفرگرایی»، مجله مطالعات حقوقی؛ ش2، پاییز و زمستان 1390، ص175ـ214.
  46. مفید، محمد‌بن‌نعمان؛ المقنعة؛ قم: نشر کنگره جهانی هزاره شیخ مفیدŠ، 1413ق.
  47. مقدسی، محمدباقر و محمد فرجیها؛ «ویژگی سیاست کیفری عوام‌گرا؛ مطالعه تطبیقی»، مطالعات حقوق تطبیقی؛ ش2، پاییز و زمستان 1392.
  48. مکارم شیرازی، ناصر؛ تعزیر و گستره آن؛ قم: مدرسه امام علی‌بن‌ابی‌طالب†، 1383.
  49. منتظری نجف‌آبادی، حسینعلی؛ دراسات فی ولایة الفقیه و فقه‌الدولة الإسلامیه؛ ج2، چ2، قم: نشر تفکر، 1409ق.
  50. منتظری نجف‌آبادی، حسینعلی؛ مجازات‌هاى اسلامى و حقوق بشر؛ قم: ارغوان دانش، 1429ق.
  51. موسوی مجاب، سیددرید؛ «جرایم یقه‌سفیدی با نگاهی به آموزه‌های دینی»، فصلنامه فقه و حقوق؛ ش51، زمستان 1395، ص99ـ131.
  52. میرخلیلی، سیدمحمود؛ «بزهکاری یقه‌سفیدها ازمنظر امام علی†»، فصلنامه حقوق اسلامی؛ ش22، پاییز 1388، ص7ـ40.
  53. عاملی (شهید اول)، محمد‌بن‌مکى؛ الدروس‌الشرعیة فی فقه‌الإمامیة؛ ج2، چ2، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.
  54. نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ ج41، چ7، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1404ق.
  55. نراقی، مولی احمد‌بن‌محمدمهدی؛ مستندالشیعة فی أحکام‌الشریعة؛ ج18، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1415ق.
  56. نیکوکار، حمیدرضا و بهاره همت‌پور؛ ترس از جرم؛ تهران: نشر میزان، 1391.
حقوق اسلامی
دوره 20، شماره 76
بهار 1402
صفحه 77-110