حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

امتداد حکمت متعالیه درشکل گیری وتوسعه قواعد بنیادین درمکتب حقوق اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
قاسم بابائی
پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
تحقیق پیش رو با هدف بررسی قواعد بنیادین در حکمت متعالیه در پاسخ به این پرسش شکل می‌گیرد که سازوکار انکشاف قواعد بنیادین در حکمت متعالیه چگونه است؟ پاسخ به این پرسش مستلزم توجه به دو بخش هستی‌شناسی قواعد بنیادین و روش‌شناسی اکتشاف قواعد بنیادین در فضای حکمت متعالیه است. هستی‌شناسی قواعد بنیادین با توجه به مبانی ملاصدرا در سه بخش هستی‌شناسی، نفس‏شناسی و معرفت‌شناسی در بخش حق‌های تکوینی قرار دارد که با وجود صاحب حق تحقق می‌یابد و نیازی به جعل مستقل از وجود صاحب حق ندارد. بخش دوم یعنی روش‌شناسی اکتشاف قواعد بنیادین بر اساس مراجعه به آفرینش است که این حق را خالق در آغاز تولد برای موجودات قرار داده است. به این اساس می‌توان به قواعد بنیادین در سه بخش حقوق طبیعی، حقوق غریزی و حقوق فطری با ملاحظه حکم عقل عملی که می‌گوید «به اقتضای ذاتت عمل کن» دسترسی پیدا کرد. حقوق طبیعی حق‌هایی است که بر اساس نفس نباتی شکل می‌گیرد که می‌توان به حق حیات نباتی، حق تغذیه، حق رشد و حق ازدواج اشاره کرد. حقوق غریزی با ملاحظه نفس حیوانی به دست می‌آید که می‌توان به حق حیات حیوانی، سودگرایی و دفاع اشاره کرد و درنهایت حقوق فطری برآمده از نفس انسانی است که حق حیات انسانی و حق عبادت بندگی پاره‌ای از آنهاست.
کلیدواژه‌ها
قواعد بنیادین
هستی‌شناسی
روش‌شناسی حقوق طبیعی
حقوق غریزی
حقوق فطری
حکمت متعالیه
  1. ابدالی، مهرزاد؛ درآمدی بر فلسفه حقوق و نظریه‌های حقوقی؛ چ2، تهران: نشر مجد، ۱۳۸۸.
  2. سرل، جان؛ افعال گفتاری؛ ترجمه محمدعلی عبداللهی؛ چ2، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۸۷.
  3. جوادی آملی، عبدالله؛ «سیاست متعالیه»، حکمت اسراء؛ ش1، بهار 1390، ص7ـ18.
  4. جوادی آملی، عبدالله؛ تسنیم؛ ج13، چ3، قم: نشر اسراء، 1389.
  5. جوادی آملی، عبدالله؛ تسنیم؛ ج9، چ3، قم: نشر اسراء، 1388.
  6. جوادی آملی، عبدالله؛ حق و تکلیف؛ چ2، قم: نشر اسراء، 1388.
  7. جوادی آملی، عبدالله؛ رحیق مختوم؛ ج۱، چ3، قم: نشر اسراء، 1386.
  8. جوادی آملی، عبدالله؛ سخنرانی در کنگره بزرگداشت آخوند خراسانیŠ؛ قم: اسراء، 1394.
  9. جوادی آملی، عبدالله؛ سرچشمه اندیشه؛ ج2، قم: نشر اسراء، 1386.
  10. جوادی آملی، عبدالله؛ عین‌النضاخ (تحریر تمهیدالقواعد)؛ قم: اسراء، 1387.
  11. جوادی آملی، عبدالله؛ وحی و نبوت در قرآن؛ چ2، قم: نشر اسراء، 1384.
  12. حکمت‌نیا، محمود؛ «قواعد بنیادین در حقوق و روش‌شناسی احراز و توسعه آنها»، فصلنامه حقوق اسلامی؛ ش42، پاییز 1393، ص7ـ37.
  13. حکمت‌نیا، محمود؛ مبانی مالکیت فکری؛ چ2، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387.
  14. دادجو، ابراهیم؛ علم‌النفس مشاییان مسلمان؛ تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1396.
  15. دفتر همکاری حوزه و دانشگاه؛ درآمدی بر نظام حقوقی اسلامی؛ تهران: انتشارات سمت، 1368.
  16. دهقان‌پور، علیرضا؛ «ارزش حیات از دیدگاه ملاصدرا»، مجله اسراء؛ ش1، پاییز 1390، ص151ـ164.
  17. راسخ، محمد؛ حق و مصلحت؛ ج1، تهران: نشر نی، 1398.
  18. داوید، رنه؛ نظام‌های بزرگ حقوقی معاصر؛ ترجمه حسین صفایی و دیگران؛ چ3، تهران: نشر دانشگاهی، 1375.
  19. ویکس، ریموند؛ فلسفه حقوق؛ ترجمه باقر انصاری؛ تهران: انتشارات جاودانه، 1389.
  20. شهابی، مهدی؛ فلسفه حقوق؛ تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1390.
  21. شیرازی (صدرالمتألهین)، صدرالدین محمدبن‌ابراهیم؛ أسفار أربعه؛ ج4، 8 و 9، چ3، قم: نشر طلیعةالنور، 1430ق.
  22. شیرازی (صدرالمتألهین)، صدرالدین محمدبن‌ابراهیم؛ الشواهدالربوبیة؛ چ5، قم: نشر بوستان کتاب، 1388.
  23. شیرازی (صدرالمتألهین)، صدرالدین محمدبن‌ابراهیم؛ العرشیة؛ تصحیح غلامحسین آهنی؛ ‏تهران: انتشارات مولی، ‏1361.
  24. شیرازی (صدرالمتألهین)، صدرالدین محمدبن‌ابراهیم؛ المبدأ والمعاد؛ تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران، 1354.
  25. شیرازی (صدرالمتألهین)، صدرالدین محمدبن‌ابراهیم؛ تفسیر القرآن‌الکریم؛ چ2، قم: انتشارات بیدار، 1366.
  26. شیرازی (صدرالمتألهین)، صدرالدین محمدبن‌ابراهیم؛ شرح الهدایةالأثیریة؛ بیروت: مؤسسة التاریخ‌العربی، 1422ق.
  27. شیرازی (صدرالمتألهین)، صدرالدین محمدبن‌ابراهیم؛ مفاتیح‌الغیب؛ تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگی‏، 1363.
  28. شیروئی، عبدالحسین؛ حقوق تطبیقی؛ تهران: انتشارات سمت، 1390.
  29. طالبی، محمدحسین و نصیرالله حسن‌لو؛ «حق تکوینی و مبانی فلسفی آن ازمنظر حکمت متعالیه»، معرفت فلسفی؛ ش3، بهار 1399، ص150ـ168.
  30. طالبی، محمدحسین؛ درآمدی بر فلسفه حق؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1393.
  31. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ تفسیر المیزان؛ ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی؛ چ5، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،‏ ‏1374.
  32. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ نهایةالحکمة؛ قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1422ق.
  33. طوسی، سیدخلیل؛ درآمدی بر فلسفه اخلاق فلسفی در حکمت متعالیه؛ قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1392.
  34. عبودیت، عبدالرسول؛ درآمدی بر نظام حکمت صدرایی؛ ج3، تهران: انتشارات سمت، 1392.
  35. زاویگرت، کنارد و هاین کوتس؛ درآمدی بر حقوق تطبیقی؛ ترجمه الیاس نوعی و محمد نوعی؛ تهران: نشر مجد، 1393.
  36. گرجیان عربی، محمدمهدی و رضا آذریان؛ «تبیین و نقد مفهوم حق در اندیشه مدرن با تکیه بر آرای حکمت متعالیه»، فصلنامه پژوهش‌های اعتقادی کلامی؛ ش38، تابستان 1399، ص211ـ230.
  37. اشتراوس، لئو؛ حقوق طبیعی و تاریخ؛ ترجمه باقر پرهام؛ چ4، تهران: انتشارات آگاه، 1398.
  38. مصباح یزدی، محمدتقی؛ شرح أسفار (کتاب نفس)؛ تحقیق محمد سعیدی‌مهر؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1375.
  39. مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار؛ ج‏19، تهران: انتشارات صدرا، 1389.
  40. معلمی، حسن؛ نفس و روح در فلسفه اسلامی و آیات و روایات؛ تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1395.
  41. ملایی، رضا؛ «هستی اعتباری از دیدگاه صدرالمتألهین»، فصلنامه خردنامه صدرا؛ ش۹۴، زمستان ۱۳۹۷، ص75ـ87.
  42. منتسکیو، شارل‌لوثی‌دوسکوندن؛ روح‌القوانین؛ ترجمه علی‌اکبر مهتدی؛ چ8، تهران: امیرکبیر،
  43. منصورآبادی، عباس و جواد ریاحی؛ «مفهوم‌شناسی مبانی در پژوهش‌های حقوقی»، فصلنامه پژوهش‌های حقوقی؛ ش22، پاییز 1391، ص9ـ24.
  44. موراوتز، توماس؛ فلسفه حقوق: مبانی کارکردها؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1391.
  45. واعظی، احمد؛ زبان فقه و حقوق؛ قم: نشر دفتر تبلیغات اسلامی، 1399.
  46. عبدانضیر، همدرد؛ «مبانی تکثر نظام‌های حقوقی»، حقوق پویا؛ ش2، پاییز و زمستان 1393، ص21ـ32.