حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

حکم تکلیفی بکارگیری هوش مصنوعی به عنوان قاضی از منظر فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سیده فاطمه طباطبائی 1
الهه بینش به نیا 2
1 گروه الهیات دانشکده حقوق و الهیات دانشگاه شهید باهنر کرمان ، کرمان، ایران
2 دانشجو کارشناسی ارشد دانشکده حقوق و الهیات، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران
چکیده
هوش مصنوعی شاخه‌ای از علوم کامپیوتراست با هدف هوشمند سازی کامپیوتر ها به منظور دستیابی به عملکردی مشابه یا فراتر از انسان. با توجه به گسترش و کاربردهای فراوان آن، می طلبد که دیدگاه چندی از فقهای معاصر امامیه پیرامون بکار گیری هوش مصنوعی محدود که در حال حاضر وجود دارد و نیز هوش مصنوعی عمومی که امید است در آینده، عملکردی کاملاً مشابه انسان داشته باشد به عنوان قاضی، جمع آوری و سپس حکم تکلیفی آن استنباط شود. با روش توصیفی – تحلیلی نتایج گویای آن است که فقهاء، بکارگیری هوش مصنوعی محدود به عنوان قاضی را جایز نمی دانند. در مورد هوش مصنوعی عمومی، بعضی جواز آن را بعید ندانسته اند و عده ای قائل به عدم جواز می باشند. با استناد به آیات، روایات و شرایط قاضی قول به عدم جواز در هوش مصنوعی محدود و جواز در هوش مصنوعی عمومی از اتقان بیشتری برخوردار می باشد.
کلیدواژه‌ها
حکم تکلیفی
هوش مصنوعی
قاضی
  1. آقاجانی، مریم؛ هوش مصنوعی از مقدماتی تا پیشرفته؛ چ1، تهران: نسل روشن، 1398.
  2. انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین؛ رسائل‌الفقهیة؛ ج1، چ1، قم: مجمع الفکرالإسلامی (کمیته تحقیق تراث شیخ اعظم)، 1414ق.
  3. ایازی، محمدعلی؛ ملاکات احکام و شیوه‌های استکشاف آن؛ تحقیق دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم؛ ج1، قم: معاونت پژوهشی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1389.
  4. برزگر، محمدرضا و غلامحسین الهام؛ «مسئولیت کیفری کاربر خودروی خودران در قبال صدمات وارده توسط آن»، پژوهش حقوق کیفری، ش30، بهار 1398، ص 201ـ229.
  5. بروجردی، حسین؛ منابع فقه شیعه؛ ترجمه مهدی حسینیان قمی، محمدحسین مهوری، احمدرضا حسینی و احمد اسماعیل‌تبار؛ ج31، تهران: فرهنگ سبز، 1386.
  6. جعفری، سمیرا؛ تشخیص سرطان سینه به کمک الگوریتم‌های بینایی ماشین (پایان‌نامه کارشناسی ارشد مهندسی مکاترونیک)؛ تبریز: دانشکده مهندسی فناوری‌های نوین دانشگاه تبریز، 1395.
  7. حرّ عاملی، محمد‌بن‌حسن؛ وسائل‌الشیعة؛ ج30، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1409ق.
  8. حسن، عباس؛ النحوالوافی؛ ج4، قم: دارالمجتبی، 1391.
  9. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ تبصرةالمتعلمین فی أحکام‌الدین؛ ترجمه ابوالحسن شعرانی؛ ج2، تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1377.
  10. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ قواعدالأحکام؛ تصحیح جامعه مدرسین حوزه علمیه قم؛ ج3، قم: مؤسسة النشرالإسلامی، 1413ق.
  11. حلّی (محقق حلّی)، جعفر‌بن‌حسن؛ ریاض‌المسائل؛ شرح علی‌بن‌محمدعلی طباطبایی کربلایی؛ ج2، قم: مؤسسة آل‌البیت‰ لإحیاءالتراث، 1404ق.
  12. حلّی (محقق حلّی)، جعفربن‌حسن؛ شرائع‌الإسلام فی مسائل الحلال والحرام؛ تحقیق عبدالحسین محمدعلی بقال؛ ج4، قم: اسماعیلیان، 1408ق.
  13. حلّی (محقق حلّی)، جعفربن‌حسن؛ مختصر نافع؛ تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه؛ ج1، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1362.
  14. خلیلی، عذرا؛ «قضاوت زنان در نگاه مخالفان و موافقان»، فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)؛ ش41ـ42، بهار و تابستان 1385، ص74ـ109.
  15. خمینی، سیدروح‌الله؛ تحریرالوسیلة؛ ج2، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1392.
  16. ذهنی تهرانی، محمدجواد؛ المباحث‌الفقهیة فی شرح الروضة‌البهیة؛ ج30، قم: وجدانی، 1366.
  17. رضوی سالستانی، زهرا؛ بهبود کارایی برنامه‌های کاربردی پردازش زبان طبیعی با استفاده از GPU (پایان‌نامه کارشناسی ارشد مهندسی کامپیوتر)؛ گیلان: دانشکده فنی مهندسی دانشگاه گیلان، 1394.
  18. سازمند، بهاره؛ «هوش مصنوعی در جهان (3): جمهوری خلق چین»، نشریه گزارش‌های کارشناسی (مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی)؛ ش16383، فروردین 1397، ص 1ـ53.
  19. سرآبادانی، علی؛ هوش مصنوعی و سیستم‌های خبره؛ تحقیق امیر سرآبادانی و فهیمه سرآبادانی؛ ج1، مشهد: جالیز، 1397.
  20. صادقی، محسن و مهدی ناصر؛ «فناوری قراردادهای هوشمند، ابزاری در توسعه تجارت الکتزونیکی: بایسته‌ها و سیاستگذاری‌ها»، رشد فناوری؛ ش61، زمستان 1398، ص1ـ11.
  21. صالح‌آبادی، رامین؛ تعیین حدود تحقیقات هوش مصنوعی ازمنظر حق و مصلحت عمومی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق عمومی)؛ تهران: دانشکده حقوق دانشگاه شهیدبهشتی، 1398.
  22. صدوقی، فرحناز و عباس شیخ‌طاهری؛ «کاربرد هوش مصنوعی در تصمیم‌گیری‌های پزشکی»، مدیریت اطلاعات سلامت؛ ش3، تابستان 1390، ص440ـ445.
  23. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ تفسیر المیزان؛ ترجمه محمدباقر موسوى؛ ج20، چ5، قم‏: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1374.
  24. طوسی، محمد‌بن‌حسن؛ المبسوط فی فقه‌الإمامیة؛ تحقیق محمدباقر بهبودی؛ ج8، تهران: مکتبة المرتضویه، 1387.
  25. عاملی (شهید ثانی)، زین‌‌الدین‌بن‌علی؛ الروضة‌البهیة فی شرح اللمعة‌الدمشقیة؛ تحقیق محمد کلانتر؛ ج10، قم: مکتبة الداوری، 1410ق.
  26. عبدی، بهنام و مهدی صمیمی؛ «نقش سیستم‌های خبره در مدیریت سازمان‌های نظامی»، مدیریت نظامی؛ ش40، زمستان 1389، ص177ـ198.
  27. عطازاده، سعید و جلال انصاری؛ «بازپژوهی مفهوم مسئولیت کیفری هوش مصنوعی (مطالعه موردی خودروهای خودران) در حقوق اسلام، ایران، امریکا و آلمان»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب؛ ش22، زمستان 1398، ص57ـ86.
  28. فاضل لنکرانی، محمدجواد؛ مکاسب محرمه؛ ج2، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار‰، 1396.
  29. فرج‌الهی، محمد؛ توسعه سیستم خبره حقوقی برای حل مسائل ارث در ایران (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)؛ تهران: دانشکده فنی و مهندسی دانشگاه تربیت مدرس، 1394.
  30. فیض، علیرضا؛ مبادی فقه و اصول؛ ج1، چ23، تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، 1391.
  31. قمّى (صدوق)، محمد‌بن‌على‌بن‌بابویه؛ من لایحضره‌الفقیه؛ ترجمه على‌اکبر غفارى؛ چ1، تهران: نشر صدوق، 1409ق.
  32. قیامتیون، محمدحسین؛ تشخیص نفوذ با استفاده از روش‌های داده‌کاوی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)؛ تهران: دانشکده مهندسی صنایع دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی، 1394.
  33. کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی؛  ج8، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1365.
  34. محقق داماد، سیدمصطفى؛ قواعد فقه؛ ج4، چ12، تهران: مرکز نشر علوم اسلامى، 1406ق.
  35. مرعشی شوشترى، سیدمحمدحسن؛ دیدگاه‌هاى نو در حقوق؛ ج2، چ2، تهران: نشر میزان، 1427ق.
  36. مطلبی کربکندی، حسین؛ تحلیل هوش مصنوعی و کارکردهای آن در مقایسه با تفکر انسانی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد الهیات ـ فلسفه و کلام اسلامی)؛ قم: دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه قم، 1392.
  37. مکارم شیرازى، ناصر؛ تفسیر نمونه؛ ج28، چ10، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1371.
  38. مکی عاملی (شهید اول)، محمد‌بن‌جمال‌الدین؛ موسوعة الشهیدالأول؛ ج19، قم: مکتب‌الأعلام الإسلامی فی‌الحوزة العلمیة مرکز العلوم والثقافة الإسلامیه، 1430ق.
  39. مهدی‌زاده، سعید؛ مدل‌سازی و پیش‌بینی برخی از پارامترهای مورد استفاده در مدیریت آب و کشاورزی با استفاده از مدل‌های هوش مصنوعی و تلفیق مدل‌های مذکور با روش‌های استوکاستیک (رساله دکتری)؛ ارومیه: دانشکده کشاورزی دانشگاه ارومیه، 1396.
  40. نجفی جواهری، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ تحقیق محمود قوچانی؛ ج43، چ7، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1362.
  41. نجفی، زین‌العابدین؛ «رابطه میان حُسن ظاهر و عدالت انسان ازمنظر فقه امامیه»، فقه و مبانی حقوق اسلامی؛ ش2، پاییز و زمستان 1395، ص342ـ329.
  42. نظرپور، محمود، سیدحسین نسل موسوی و میرسعید حسینی شیروانی؛ «کاربرد هوش مصنوعی در حسابرسی مالیاتی»، دانش حسابرسی؛ ش81، زمستان 1399، ص198ـ226.
  43. نوری، حسین‌بن‌محمدتقی؛ مستدرک‌الوسائل؛ ج30، قم: مؤسسة آل‌البیت‰ لإحیاء التراث، 1409ق.
  44. هاشمی شاهرودی، سیدمحمود؛ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت‰؛ ج6، قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت‰، 1382.