حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

امکان‌سنجی استفاده حکم تقلب نسبت به قانون از قاعده لاضرر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مصطفی دانش پژوه 1
حسین قافی 2
1 هیات علمی/پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
2 استادیار گروه فقه و حقوق پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
چکیده
مسئله تقلب نسبت به قانون و آثار آن، هم در حقوق داخلی و هم در حقوق بین‌الملل خصوصی، یکی از مباحث چالشی است که درباره آن دیدگاه‌های گوناگونی وجود دارد. در حقوق ایران، ماده‌ای قانونی که حکم تقلب را به صراحت بیان کرده باشد وجود ندارد، پس قاضی در مواجهه با پدیده تقلب، ناگزیر باید به استناد اصل یکصد و شصت و هفتم قانون اساسی، به منابع معتبر اسلامی یا فتاوای معتبر (شریعت و فقه اسلامی) مراجعه و حکم مسئله را دریافت کند. ازجمله مباحث فقهی که می‌تواند تا اندازه‌ای مستند قرار گیرد، قاعده فقهی «لاضرر» است. نویسندگان در این مقال، پس از اشاره به تقلب در حقوق عرفی و تبیین قاعده لاضرر در فقه اسلامی، به مقایسه موضوعی و حکمی این دو مفهوم پرداخته و در تلاش برای اصطیاد حکم تقلب از مفاد قاعده لاضرر، به این نتیجه رسیده‌اند که به استناد این قاعده فقهی، حکم واحدی را برای تقلب نمی‌توان در نظر گرفت، بلکه بسته به انواع مختلف عمل متقلبانه، احکام متفاوتی بر تقلب حاکم خواهد بود.
کلیدواژه‌ها
تقلب نسبت به قانون
ارکان تقلب
قاعده لاضرر

موضوعات

  1. ابلق‌دار، صدیقه؛ بررسی نظریه تقلب و حیل شرعی در فقه و حقوق؛ تهران: امید مجد، 1386.
  2. اخوان فرد، مسعود، محمدامین کیخانه فرزانه و امین بدیع صنایع؛ «مقایسه تقلب نسبت به قانون و حیل شرعیه در حقوق خصوصی»، پژوهشنامه حقوق اسلامی؛ ش۲، پاییز و زمستان 1392، ص181ـ212.
  3. اردبیلی، احمد‌بن‌محمد؛ زبدةالبیان فی أحکام‌القرآن؛ تهران: المکتبة المرتضویه، [بی‌تا].
  4. ارفع‌نیا، بهشید؛ حقوق بین‌الملل خصوصی (تعارض قوانین و تعارض دادگاه‌ها)؛ ج2، تهران: بهتاب، 1376.
  5. الماسی، نجادعلی؛ تعارض قوانین؛ تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1368.
  6. بارفروشی، محمدباقر؛ شعائرالإسلام؛ تهران: امید مجد، 1312.
  7. بجنوردی، سیدمحمد؛ «معامله به‌قصد فرار از دَین»، مجله حقوقی و قضایی دادگستری؛ ش13 و 14، تابستان و پاییز 1374، ص31ـ38.
  8. بجنوردی، سیدمحمدحسن؛القواعدالفقهیة؛ ج1، چ۲، تهران: مکتبة الصدر، 1389ق.
  9. بستانی، سعید یوسف؛ القانون الدولی الخاص؛ بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیه، 2004م.
  10. بیار مایر، فانسان هوزیه؛ القانون الدولی الخاص؛ ترجمه [تعریب]: علی محمود مقلد؛ بیروت: مجد، 1429ق.
  11. تسخیری، محمدعلی؛ القواعدالفقهیة والأصولیة علی مذهب‌الإمامیة؛ ج2، چ۲، تهران: المجمع‌العالمی للتقریب بین‌المذاهب الإسلامیه، 1415ق.
  12. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ وسیط در ترمینولوژی حقوق؛ تهران: کتابخانه گنج دانش، 1388.
  13. حرّ عاملی، محمد‌بن‌حسن؛ وسائل‌الشیعة إلی تحصیل مسائل‌الشریعة؛ ج25، چ۳، قم: مؤسسة آل‌البیت‰ لإحیاء التراث، 1416ق.
  14. حسینی سیستانی، سیدعلی؛ قاعدة لاضرر؛ ترجمه اکبر نایب‌زاده؛ تهران: انتشارات خرسندی، 1389.
  15. خمامی‌زاده، فرهاد؛ «شرایط، آثار و جایگاه قاعده جلوگیری از تقلب نسبت به قانون در حقوق بین‌الملل خصوصی»،حقوق خصوصی؛ ش۲، پاییز و زمستان 1391، ص101ـ124.
  16. خمینی، سیدروح‌الله؛ بدائع‌الدرر فی قاعدة لاضرر؛ قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1414ق.
  17. خمینی، سیدروح‌الله؛ تحریرالوسیلة؛ ج2، نجف اشرف: مطبعةالآداب، [بی‌تا].
  18. داودی، علی؛ القانون الدولی الخاص، تنازع‌القوانین؛ عمان: دارالثقافة للنشر والتوزیع، 1432ق.
  19. زارعی سبزواری، عباسعلی؛ القواعدالفقهیة فی فقه‌الإمامیة؛ ج8، قم: مؤسسة‌ النشرالإسلامی، 1440ق.
  20. زارعی سبزواری، عباسعلی؛ القواعدالفقهیة فی مدرسة السیدالسبزواری؛ تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر، 1389.
  21. سلامه، احمد عبدالکریم؛ القانون الدولی الخاص؛ العین (امارات): جامعة‌العربیة المتحده، 1423ق.
  22. سلجوقی، محمود؛ حقوق بین‌الملل خصوصی؛ ج1 و 2، تهران: نشر میزان، 1386.
  23. شریعت باقری، محمدجواد؛ حقوق بین‌الملل خصوصی؛ تهران: نشر میزان، 1395.
  24. شهیدی، مهدی؛ تشکیل قراردادها و تعهدات؛ تهران: نشر حقوقدان، 1377.
  25. شیخ‌الإسلامی، سیدمحسن؛ «تقلب نسبت به قانون در حقوق بین‌الملل خصوصی»، حقوق تطبیقی؛ ش40، زمستان ۱۳۸۲، ص5ـ18.
  26. شیخ‌الإسلامی، سیدمحسن؛ حقوق بین‌الملل خصوصی؛ تهران: گنج دانش، 1384.
  27. صدری ارحامی، محمد؛ حیل شرعی در فقه و حقوق؛ تهران: چتر دانش، 1394.
  28. صفایی، سیدحسین؛ قواعد عمومی قراردادها؛ تهران: میزان، 1382.
  29. عامری، جواد؛ حقوق بین‌الملل خصوصی؛ تهران: انتشارات آگاه، 1362.
  30. عراقی، ضیاءالدین؛ قاعده لاضرر و لاضرار؛ تقریرات به‌قلم سیدمرتضی موسوی خلخالی؛ قم: مرکز النشرالتابع لمکتب الأعلام‌الإسلامی، 1418ق.
  31. عکاشه، محمد عبدالعال؛ تنازع القوانین؛ بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیه، 2004م.
  32. عمید زنجانی، عباسعلی؛ قواعد فقه (بخش حقوق خصوصی)؛ ج1، تهران: سمت، 1386.
  33. غلامی، مهدی و مرتضی شهبازی‌نیا؛ «جایگاه تاثیر تقلب نسبت به اصول و قواعد حقوقی»، تحقیقات حقوقی تطبیقی ایران و بین‌الملل؛ ش۳۴، زمستان 1395، ص101ـ142.
  34. قاسمی، رسول؛ مطالعه تطبیقی حیله و تقلب نسبت به قانون؛ تهران: انتشارات جنگل، 1391.
  35. قانع، احمدعلی؛ قواعد فقه در میدان فرهنگ و ارتباطات؛ تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق†، 1397.
  36. قدیر، محسن و حسین کاظمی فروشانی؛ «مبانی نظری تقلب نسبت به قانون و آثار آن در پرتو فقه امامیه و حقوق بین‌الملل خصوصی ایران»، فصلنامه پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب؛ ش۲، تابستان 1400، ص219ـ244.
  37. کاشانی، سیدمحمود؛ نظریه تقلب نسبت به قانون (حیل)؛ تهران: دانشگاه ملی ایران (شهیدبهشتی)، 1352.
  38. کاظمی فروشانی، حسین و محسن قدیر؛ «بایسته‌های نظری تقلب نسبت به قانون ازمنظر حقوق ایران»، فصلنامه تحقیقات حقوق خصوصی و کیفری؛ ش45، پاییز 1399، ص67ـ85.
  39. متولی، سیدمحمد؛ احوال شخصیه بیگانگان در ایران؛ [بی‌جا]: انتشارات سازوکار، 1378.
  40. محقق داماد، سیدمصطفی؛ قواعد فقه (بخش مدنی)، چ۴، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، 1373.
  41. مروارید، علی‌اصغر؛ الینابیع الفقهیة؛ ج37، بیروت: مؤسسه فقه‌الشیعه، 1413ق.
  42. مکارم شیرازی، ناصر؛ القواعدالفقهیة؛ ج1، قم: المدرسة الإمام أمیرالمؤمنین†، 1410ق.
  43. ممدوح، عبدالکریم؛ القانون الدولی الخاص؛ بغداد: دارالحریة للطباعة والنشر، 1973م.
  44. نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام؛ ج25، تهران: انتشارات اسلامیه، 1394.
  45. نراقی، مولی محمدمهدی؛ مشارق‌الأحکام؛ [بی‌جا]: مؤتمر المولی مهدی النراقی، 1422ق.
  46. نصیری، محمد؛ حقوق بین‌الملل خصوصی؛ ج2، تهران: انتشارات آگاه، 1372.
  47. نظیف، مجتبی؛ حقوق بین‌الملل خصوصی؛ ج2، تهران: نشر دادگستر، 1389.
  48. هداوی، حسن؛ تنازع القوانین و أحکامه فی‌القانون الدولی الخاص الکویتی؛ کویت: مطبوعات جامعة الکویت، 1974م.