1
استاد، گروه فقه و حقوق پژوهشکده نظامهای اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، ایران- عضو وابسته دانشکده حقوق، پردیس
2
کارشناس ارشد حقوق مالکیت فکری، گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، پردیس فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران.
چکیده
کاربرد کلمات «بیان»، «ظهور» و «ایجاد» ذیل تعریف «اثر» در ماده 1 قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان (1348) بر عدم حمایت از ایدهی آثار دلالت دارد. در نتیجه نخستین شرط حمایت آن است که ایده نمود خارجی یافته باشد. اصطلاح حقوقی معرف این تفکیک میان ایده و بیان آثار اصل دوگانگی ایده و بیان است. دوگانگی ایده و بیان نخستین و مبناییترین اصل حقوق مالکیت ادبی و هنری است که در همهی نظامهای حمایت از آثار ادبی و هنری به عنوان اصلی ثابت پذیرفته شده است. به موجب این اصل ایدهی صرف موضوع انحصار واقع نمیشود و حمایت تنها به بیان اصیل و خلاقانهی آن ایده تعلق مییابد. ایدهها اجزای سازندهی خلاقیت هستند و دسترسی آزاد عموم به آنها نباید با اعطای انحصار محدود شود. با این وجود، تفکیک ایده از بیان در عمل، همواره از بزرگترین چالشهای قضات و کارشناسان در تشخیص موضوع حمایت بوده است . مقالهی حاضر با بهکارگیری روش توصیفی-تحلیلی در بررسی آرای قضایی صادره و مطالعهی تطبیقی نظریات ناظر بر تشخیص ایده و بیان، در صدد ارائهی دستورالعمل تشخیصی برای دادگاهها و تسهیل فرایند رسیدگی به پروندههای نقض آثار ادبی و هنری برمیآید.
انصاری، باقر؛ «شرایط اثر قابل حمایت در نظام مالکیتهای ادبی و هنری (کپیرایت)»، مجله تحقیقات حقوقی؛ ش45، تابستان 1386، ص151ـ97.
حکمتنیا، محمود؛ مبانی مالکیت فکری؛ چ2، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387.
زرکلام، ستار؛ حقوق مالکیت ادبی و هنری؛ چ2، قم: نشر سمت، 1388.
شبیری زنجانی, سیدحسن؛ «مطالعه تطبیقی چالشهای حقوقی حمایت نظام فعلی کپیرایت از هنرهای معاصر با تأکید بر حقوق ایران و انگلستان»، الهیات هنر؛ ش4، بهار و تابستان 1395، ص1ـ17.
کلمبه، کلود؛ اصول بنیادین حقوق مؤلف و حقوق مجاور در جهان؛ ترجمه علیرضا محمدزاده وادقانی؛ چ1، تهران: نشر میزان، 1385.
محسنی، سعید و سیدمحمدمهدی قبولی درافشان؛ «بررسی حمایت حقوقی از ایده (مطالعه تطبیقی در نظامهای حقوقی ایران و فرانسه)»، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی؛ ش1، بهار 1395، ص117ـ137.
معینی، حامد و مریمالسادات قادری؛ «دکترین ادغام و دکترین نمای اجباری در مالکیت ادبی ـ هنری»، فصلنامه حقوق پزشکی (ویژهنامه حقوق مالکیت فکری)؛ تابستان 1392، ص179ـ200.
میرشمسی، محمدهادی، حسام جلائیان دهقانی و علیرضا تیموری؛ «ایده و حمایت از آن در حقوق مالکیت فکری»، حقوق اسلامی؛ ش40، بهار 1393، ص71ـ104.
